Μία νέα μελέτη στο επιστημονικό περιοδικό Global Change Biology έρχεται να απαντήσει στο αν τελικά η κλιματική αλλαγή διαταράσσει αυτό το εξελικτικό «κόλπο». Για να το κάνουν αυτό, οι ερευνητές ανέλυσαν δεδομένα από σχεδόν 10.000 παρατηρήσεις λαγών, που καταγράφηκαν από 678 αυτόματες κάμερες κατά μήκος της Νορβηγίας, και τα συνέκριναν με στοιχεία για τη διάρκεια της χιονοκάλυψης, τα τελευταία 60 χρόνια.

Χωρίζοντας την περίοδο αυτή σε δύο 30-ετείς υποπεριόδους, και συγκρίνοντας τα δεδομένα μεταξύ τους, οι ερευνητές επιβεβαίωσαν την αρχική υπόθεση της μελέτης. Συγκεκριμένα, με την διάρκεια χιονοκάλυψης να έχει μειωθεί σημαντικά στο δεύτερο μισό της 60-ετίας, τα δεδομένα δείχνουν ξεκάθαρη συσχέτιση μεταξύ χιονιού και απόχρωσης γούνας των λαγών. Έτσι, όσο λιγότερο χιόνι έχει μια περιοχή σε σχέση με το παρελθόν, τόσο περισσότερες ημέρες τον χρόνο η εποχική απόχρωση των λαγών είναι «εκτός μόδας»: λευκοί χωρίς χιόνι ή καφέ πάνω σε λευκό έδαφος. Μάλιστα, σε ορισμένες περιοχές, κυρίως στις παράκτιες ζώνες με ήπιους χειμώνες, η ασυμφωνία αυτή μπορεί να διαρκεί από εβδομάδες ή και μήνες.

Το πρόβλημα δεν είναι μόνο “αισθητικό”. Για έναν λαγό, το καμουφλάζ είναι ζήτημα ζωής και θανάτου. Όταν ξεχωρίζει από το φόντο, γίνεται εύκολος στόχος για θηρευτές, όπως η αλεπού ή ο λύγκας. Αυτό εξάλλου αποδεικνύεται και από προηγούμενες έρευνες που δείχνουν ότι τα ζώα με απόχρωση τριχώματος που δεν τους προσφέρει εποχικό καμουφλαζ στο τοπίο έχουν χαμηλότερα ποσοστά επιβίωσης.

Ακόμη πιο ανησυχητικό όμως είναι το γεγονός ότι ο ρυθμός αλλαγής του τριχώματος με την αλλαγή των εποχών δεν φαίνεται να προσαρμόζεται γρήγορα στις νέες κλιματικές συνθήκες. Η μελέτη δείχνει ότι το σημερινό χρονοδιάγραμμα αλλαγής χρώματος ταιριάζει καλύτερα με τα χιονισμένα τοπία της δεκαετίας του 1960 παρά με το σημερινό κλίμα. Με άλλα λόγια, ο ορεινός λαγός ζει σε έναν κόσμο που αλλάζει πιο γρήγορα απ’ ό,τι μπορεί να ακολουθήσει η βιολογία του.

Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι σε ορισμένους πληθυσμούς υπάρχουν λαγοί με γκρι ή καφέ χειμερινό τρίχωμα, που ίσως αποδειχθούν πιο κατάλληλοι για τα μελλοντικά, φτωχά σε χιόνι τοπία. Ωστόσο, δεν είναι βέβαιο ότι η εξέλιξη θα προλάβει τις ταχύτατες αλλαγές του κλίματος.

Η ιστορία του λαγού του βουνού είναι μια μικρή αλλά χαρακτηριστική εικόνα της κλιματικής κρίσης: όταν το περιβάλλον αλλάζει, ακόμη και οι καλύτερα προσαρμοσμένοι οργανισμοί μπορεί ξαφνικά να βρεθούν εκτεθειμένοι. Και αυτό μας θυμίζει ότι η απώλεια του χιονιού δεν επηρεάζει μόνο το τοπίο, αλλά και τα είδη άγριας πανίδας που εξαρτώνται από αυτό.

[1] Stokes, A.W., Hofmeester, T.R., Thorsen, N.H., Odden, J., Linnell, J.D.C., Zimova, M., Pedersen, S., 2025. Mountain Hares Are Adapted to Historical Climates—Coat Colour Mismatch is Greatest in Areas With the Largest Reduction in Snow Cover Duration Over the Last 60 Years. Global Change Biology 31, e70365. https://doi.org/10.1111/gcb.70365

Σε μία νέα μακροχρόνια μελέτη από τα Βραχώδη Όρη των ΗΠΑ, επιστήμονες ερευνούν τη σχέση μεταξύ άγριων μελισσών και κλιματικών συνθηκών. Μέχρι σήμερα, οι περισσότερες μελέτες για τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στις μέλισσες επικεντρώνονται σε κοινωνικά είδη, όπως οι βομβίνοι. Όμως η συντριπτική πλειονότητα των μελισσών παγκοσμίως είναι άγριες, και δεν ζουν σε αποικίες, με κάθε θηλυκό άτομο να φροντίζει μόνο του τους απογόνους του.

Εξετάζοντας 13 είδη “μοναχικών” άγριων μελισσών σε αλπικά υψόμετρα έως 3.000 μέτρα για μια περίοδο εννέα ετών, οι ερευνητές θέλησαν να απαντήσουν σε ένα βασικό ερώτημα: επηρεάζει η κλιματική αλλαγή τις μέλισσες; Για να το διερευνήσουν, συνδύασαν ετήσιες μετρήσεις του πληθυσμού μελισσών, τη διάρκεια της ανθοφορίας των αλπικών φυτών, καθώς και δύο βασικές κλιματικές μεταβλητές: τη διάρκεια της χιονοκάλυψης και το άθροισμα των «θερμικών βαθμοημερών» – ένα μέτρο της θερμότητας μέσα στη σεζόν που υπολογίζεται αθροίζοντας τις ημέρες όπου η θερμοκρασία ξεπερνά ένα συγκεκριμένο όριο (στην προκειμένη περίπτωση 8 ºC).

Τα αποτελέσματα της έρευνας δίνουν νέο φως στη σχέση μεταξύ των άγριων μελισσών και του χιονιού. Για την πλειονότητα των ειδών που μελετήθηκαν, τα χρόνια με μεγαλύτερη διάρκεια χιονοκάλυψης συνδέονται με περισσότερες μέλισσες την επόμενη χρονιά. Δηλαδή, το χιόνι φαίνεται να βοηθά άμεσα τις μέλισσες να επιβιώσουν και να αναπαραχθούν. Μάλιστα, ο ρόλος του χιονιού αποδείχθηκε πιο σημαντικός τόσο από την διάρκεια ανθοφορίας όσο και από την αφθονία των λουλουδιών της προηγούμενης χρονιάς, με καμία από τις δύο παραμέτρους να μην επηρεάζει σημαντικά τους μελλοντικούς πληθυσμούς των μελισσών.

Γιατί όμως το χιόνι είναι τόσο σημαντικό για τις άγριες μέλισσες; Το χιόνι λειτουργεί σαν φυσική κουβέρτα, σταθεροποιώντας τη θερμοκρασία του εδάφους και προστατεύοντας έτσι τις μέλισσες κατά τη χειμερινή διάπαυση – όταν δηλαδή βρίσκονται σε λήθαργο συνήθως κάτω από το έδαφος. Όταν ο χειμώνας είναι μικρότερος και το χιόνι λιώνει νωρίτερα, οι μέλισσες μπορεί να καταναλώσουν περισσότερη ενέργεια, να εκτεθούν σε επικίνδυνες εναλλαγές θερμοκρασίας (π.χ. απότομος παγετός) ή να «ξυπνήσουν» πρόωρα, με αρνητικές συνέπειες για την επιβίωση και τη γονιμότητά τους.

Η μελέτη αυτή, αν και πραγματοποιήθηκε στα Βραχώδη Όρη, αφορά τις άγριες μέλισσες σε πολλά βουνά παγκοσμίως, συμπεριλαμβανομένων και των βουνών της Ελλάδας, όπου η ανοιξιάτικη τήξη του χιονιού έρχεται όλο και νωρίτερα. Έτσι, ένας από τους παράγοντες-κλειδί για τη σταθερότητα των πληθυσμών των μελισσών αποδυναμώνεται.

Το μήνυμα είναι σαφές: η κλιματική αλλαγή δεν επηρεάζει μόνο το πότε ανθίζουν τα φυτά, αλλά και τις αόρατες, χειμερινές φάσεις της ζωής των εντόμων, με την απώλεια του χιονιού να ελλοχεύει αλυσιδωτές συνέπειες για τη βιοποικιλότητα και τη λειτουργία των ορεινών οικοσυστημάτων.

[1] Quinlan, G., Kazenel, M.R., Stemkovski, M., Irwin, R.E., 2025. Shorter seasonal snow cover poses a risk to solitary bee populations in a mountainous ecosystem. Proc Biol Sci 292, 20251887. https://doi.org/10.1098/rspb.2025.1887

[2] Alexopoulos, K., Willis, I.C., Pritchard, H.D., Kyros, G., Kotroni, V., Lagouvardos, K., n.d.. Greek mountain snow cover halved in past four decades due to regional warming. [in review]

[3] Masloumidis, I., Dafis, S., Kyros, G., Lagouvardos, K., Kotroni, V., 2025. Snow Cover and Depth Climatology and Trends in Greece. Climate 13, 34. https://doi.org/10.3390/cli13020034

Η υδρολογία χιονιού είναι ο επιστημονικός κλάδος που μελετά τη δυναμική του χιονιού σε σχέση με τον υδρολογικό κύκλο. Περιλαμβάνει τη μελέτη του σχηματισμού, της συσσώρευσης, της τήξης και της αποστράγγισης του χιονιού, καθώς και των επιπτώσεων του σε υδάτινους πόρους, οικοσυστήματα και ανθρώπινες δραστηριότητες.

Για να κατανοήσουμε καλύτερα τη συμβολή του χιονιού στους υδάτινους πόρους, βασιζόμαστε σε τρία βασικά εργαλεία: δορυφορικά δεδομένα, μαθηματικά μοντέλα, και επιτόπιες μετρήσεις. Αυτές οι μετρήσεις περιλαμβάνουν ως επί το πλείστον την καταγραφή του ύψους και της πυκνότητας της χιονόστρωσης, από τα οποία μπορούμε να υπολογίσουμε την περιεκτικότητά του σε νερό (Snow Water Equivalent – SWE). Τα δεδομένα συλλέγονται μέσω χειροκίνητων μετρήσεων, αλλά και με τη χρήση αυτόματων αισθητήρων και τηλεμετρικών συστημάτων, όπως είναι οι μετεωρολογικοί σταθμοί.

Ο πιο παραδοσιακός και ευρέως διαδεδομένος τρόπος μέτρησης του SWE είναι μέσω τομής της χιονόστρωσης, γνωστής και ως “snow pit”. Το πρώτο βήμα είναι η μέτρηση του ύψους της χιονόστρωσης. Αφού εξακριβωθεί το ύψος, η μέτρηση που ακολουθεί είναι αυτή της πυκνότητας του χιονιού. Για να υπολογιστεί, πρέπει αρχικά να σκάψουμε μία τομή, μέχρι την βάση της χιονόστρωσης. Έπειτα, χρησιμοποιώντας ένα μεταλλικό δειγματολήπτη χιονιού γνώριμου όγκου (συνήθως 1000 cm3 / 1 λίτρο) γνωστό ως “density cutter” κάνουμε δειγματοληψίες καθ’ ύψος της τομής, τις οποίες και ζυγίζουμε. Διαιρώντας τη μάζα του χιονιού, με τον όγκο του (ο οποίος είναι ίσος με τον όγκο του δειγματολήπτη), υπολογίζουμε την πυκνότητα του συγκεκριμένου δείγματος χιονιού. Πολλαπλασιάζοντας τον μέσον όρο πυκνότητας της χιονόστρωσης, με το ύψος της, μπορούμε να υπολογίσουμε την περιεκτικότητά της σε νερό (SWE).

Συνεπώς, το ύψος και η πυκνότητα της χιονόστρωσης διαφέρουν τόσο χωρικά (π.χ. κατά μήκος διαφορετικών υψομέτρων, και από πλαγιά σε πλαγιά και βουνό σε βουνό), όσο και χρονικά. Έτσι, αν και αναμένουμε μεγαλύτερα ύψη χιονιού στα μέσα του χειμώνα όπου οι χιονοπτώσεις είναι μεγαλύτερες, το χιόνι αποκτά μεγαλύτερη πυκνότητα προς το τέλος του χειμώνα όταν λόγο υψηλότερων θερμοκρασιών ή βροχοπτώσεων επιταχύνεται η τήξη του με αποτέλεσμα την συμπύκνωσή του καθώς τείνει προς την υγροποίηση.

Η σημασία συνεχών επιτόπιων μετρήσεων κατά μήκος διαφορετικών βουνών είναι ανεκτίμητη για πολλαπλούς λόγους:

1. Πρόγνωση παροχών νερού: Η ακριβής εκτίμηση της ποσότητας του διαθέσιμου νερού από το λιώσιμο του χιονιού βοηθά στον προγραμματισμό της άρδευσης, της ύδρευσης και της παραγωγής ενέργειας.
2. Κλιματική έρευνα: Οι μεταβολές στο χιόνι αποτελούν ισχυρούς δείκτες της κλιματικής αλλαγής, με τις μακροχρόνιες μετρήσεις χιονόπτωσης, χιονοκάλυψης, και χιονόστρωσης να διαδραματίζουν ουσιαστικό ρόλο στην καλύτερη κατανόηση των τάσεων και των επιπτώσεων της υπερθέρμανσης του πλανήτη.
3. Διαχείριση κινδύνων πλημμυρών: Οι απότομες αυξήσεις θερμοκρασίας ή έντονες βροχοπτώσεις την άνοιξη μπορούν να επιταχύνουν ραγδαία την τήξη του χιονιού, αυξάνοντας τον κίνδυνο πλημμυρών. Η έγκαιρη καταγραφή των παραμέτρων του χιονιού επιτρέπει την πρόβλεψη και την αποτελεσματική διαχείριση τέτοιων φαινομένων.
4. Οικολογικές επιπτώσεις: Το χιόνι επηρεάζει άμεσα τη χλωρίδα και την πανίδα, καθώς και τις μικροκλιματικές συνθήκες μίας περιοχής. Η καλύτερη καταγραφή και πρόβλεψη αυτών των αλλαγών συμβάλλει στην πιο αποτελεσματική διατήρηση και προστασία των εύθραυστων αλπικών και υπό-αλπικών οικοσυστημάτων.

Παρότι οι δορυφορικές εικόνες και τα μαθηματικά μοντέλα παρέχουν σημαντικά δεδομένα σε μεγάλη κλίμακα, οι επιτόπιες μετρήσεις παραμένουν απαραίτητες για την επικύρωση αυτών των δεδομένων, τη βελτίωση των προβλέψεων, και την έγκαιρη προετοιμασία των αρμόδιων κρατικών φορέων σε χρονιές «χιονο-ξηρασίας» που συχνά οδηγούν σε λειψυδρία τους καλοκαιρινούς μήνες. Χωρίς αξιόπιστα δεδομένα από το πεδίο, η κατανόηση της υδρολογίας χιονιού θα ήταν ελλιπής, δυσχεραίνοντας τη διαχείριση των υδάτινων πόρων και την αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών προκλήσεων του μέλλοντος.

Βιβλιογραφία:

1. Barnett, T.P., Adam, J.C., Lettenmaier, D.P., 2005. Potential impacts of a warming climate on water availability in snow-dominated regions. Nature 438, 303–309. https://doi.org/10.1038/nature04141
2. Fayad, A., Gascoin, S., Faour, G., López-Moreno, J.I., Drapeau, L., Page, M.L., Escadafal, R., 2017. Snow hydrology in Mediterranean mountain regions: A review. Journal of Hydrology, Investigation of Coastal Aquifers 551, 374–396. https://doi.org/10.1016/j.jhydrol.2017.05.063
3. Gottlieb, A.R., Mankin, J.S., 2024. Evidence of human influence on Northern Hemisphere snow loss. Nature 625, 293–300. https://doi.org/10.1038/s41586-023-06794-y
4. Masloumidis, I., Dafis, S., Kyros, G., Lagouvardos, K., Kotroni, V., 2025. Snow Cover and Depth Climatology and Trends in Greece. Climate 13, 34. https://doi.org/10.3390/cli13020034
5. Sturm, M., Liston, G.E., 2021. Revisiting the Global Seasonal Snow Classification: An Updated Dataset for Earth System Applications. Journal of Hydrometeorology 22, 2917–2938. https://doi.org/10.1175/JHM-D-21-0070.1
6. Sturm, M., Goldstein, M.A., Parr, C., 2017. Water and life from snow: A trillion dollar science question. Water Resources Research 53, 3534–3544. https://doi.org/10.1002/2017WR020840
7. Tran, V.N., Zhou, W., Kim, T., Mazepa, V., Valdayskikh, V., Ivanov, V.Y., 2024. Daily station-level records of air temperature, snow depth, and ground temperature in the Northern Hemisphere. Sci Data 11, 645. https://doi.org/10.1038/s41597-024-03483-x

Μία από τις βασικότερες λειτουργίες των βουνών ανά τον κόσμο, είναι ο κρίσιμος ρόλος που διαδραματίζουν στη ρύθμιση του κλίματος και την παροχή νερού. Στο κατά βάση ξηρό κλίμα της Ελλάδας, οι ορεινές περιοχές είναι ζωτικής σημασίας, καθώς το χιόνι των μεγάλων υψομέτρων τροφοδοτεί την ροή των ποταμών και συμβάλει στην αναπλήρωση του υδροφόρου ορίζοντα.

Ωστόσο, η ανθρωπογενής κλιματική αλλαγή επηρεάζει ολοένα και περισσότερο τις εύθραυστες αυτές διεργασίες. Καθώς τα βουνά που περιβάλλουν τη λεκάνη της Μεσογείου θερμαίνονται με ρυθμούς κατά πολύ ταχύτερους συγκριτικά με άλλες περιοχές του πλανήτη (περίπου 20% από τον παγκόσμιο μέσο όρο), παρατηρούνται ολοένα και λιγότερες ποσότητες χιονιού τον χειμώνα, αλλά και πρόωρο λιώσιμό τους την άνοιξη. Ως εκ τούτου, μικρές λεκάνες απορροής χωρίς την δυνατότητα συγκράτησης και ανακατανομής αυτού του νερού για οικιακή, αγροτική, και βιομηχανική χρήση, καταλήγουν να χάνουν μεγάλες ποσότητες υδάτινων πόρων ανεκμετάλλευτες, καθώς αυτές εκρέουν στη θάλασσα κατά τη διάρκεια μίας εποχής που – για ένα μικρό χρονικό διάστημα – το πολύτιμο αυτό αγαθό μοιάζει άφθονο.

Το πρόωρο λιώσιμο όμως του χιονιού, συνεπάγεται με λιγότερο νερό κατά τη διάρκεια των απερχόμενων μηνών του καλοκαιριού, μέχρι την έναρξη της νέας υδρολογικής χρονιάς, το φθινόπωρο. Με τις έντονες επιπτώσεις αυτού του φαινομένου ήρθαν αντιμέτωποι οι νομοί της Βόρειας Ιταλίας κατά της διάρκεια της άνοιξης και του καλοκαιριού του 2022. Η σημαντική μείωση της χειμερινής χιονόπτωσης στις Άλπεις είχε ως αποτέλεσμα το λιώσιμο του χιονιού έως και 97 μέρες πρόωρα στα χαμηλά υψόμετρα και 45 στα υψηλά, και κατά συνέπεια, τη μείωση της ροή του ποταμού Πάδου την άνοιξη, έως και 70% συγκριτικά με τον μέσο όρο 2011-2021¹.

¹ Avanzi, et al. 2024. Winter snow deficit was a harbinger of summer 2022 socio-hydrologic drought in the Po Basin, Italy. Commun Earth Environ 5, 1–12.

*Ο Κωνσταντής Αλεξόπουλος έχει σπουδάσει “Ocean Science and Marine Conservation” στο Πανεπιστήμιο του Plymouth, UK, και είναι υποψήφιος διδάκτωρ στο Scott Polar Research Institute, στο Πανεπιστήμιο του Cambridge. Είναι επίσης ο επικεφαλής του ερευνητικού προγράμματος LiMnADs