Η αυξανόμενη ανησυχία βασίζεται σε προβλέψεις ότι η άνοδος της παγκόσμιας θερμοκρασίας μπορεί να ξεπεράσει τους 1,5°C (από τα προβιομηχανικά επίπεδα) ήδη μέσα στην επόμενη δεκαετία, αυξάνοντας τον κίνδυνο σοβαρών επιπτώσεων και μη αναστρέψιμων αλλαγών στο κλίμα.

Η πιο μελετημένη προσέγγιση είναι η έγχυση αερολυμάτων στη στρατόσφαιρα, εμπνευσμένη από ηφαιστειακές εκρήξεις, όπως εκείνη του Πινατούμπο, που προκάλεσε προσωρινή ψύξη του πλανήτη μέσω της απελευθέρωσης διοξειδίου του θείου. Θεωρητικά, μια παρόμοια τεχνική θα μπορούσε να αντανακλά μέρος της ηλιακής ακτινοβολίας και να μειώνει γρήγορα τη θερμοκρασία της επιφάνειας του πλανήτη, περιορίζοντας συμπτώματα όπως το λιώσιμο των παγετώνων. Αν υπάρχει μία τέτοια τεχνολογία σχετικά οικονομική και εύκολη, τι εμποδίζει την εφαρμογή της; 

Η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη. Κλιματικά μοντέλα δείχνουν ότι τέτοιες παρεμβάσεις ενδέχεται να διαταράξουν τον υδρολογικό κύκλο και τα παγκόσμια μοτίβα βροχόπτωσης (π.χ., γεωγραφική ή/και χρονική μετατόπιση των μουσώνων), να μειώσουν την συγκέντρωση όζοντος στην στρατόσφαιρα (το οποίο μας προστατεύει από την υπεριώδη ακτινοβολία) και να έχουν αβέβαιες επιπτώσεις σε οικοσυστήματα και γεωργία. Ορισμένες περιοχές μπορεί να αντιμετωπίσουν εντονότερη ξηρασία, ενώ άλλες αύξηση στη συχνότητα ακραίων βροχοπτώσεων ή αυξημένη εξάπλωση ασθενειών. Επιπλέον, αν μια τέτοια τεχνολογία εφαρμοστεί, θα πρέπει να συνεχιστεί για δεκαετίες, καθώς η απότομη διακοπή της θα μπορούσε να οδηγήσει σε απότομη και επικίνδυνη αύξηση της θερμοκρασίας, το λεγόμενο «σοκ τερματισμού». 

Παράλληλα, απουσιάζει ένα σαφές διεθνές πλαίσιο διακυβέρνησης, γεγονός που εντείνει τις ανησυχίες για πιθανές μονομερείς ενέργειες από κράτη ή ιδιωτικούς φορείς. Έτσι, ενώ η έρευνα κρίνεται αναγκαία από πολλούς, είναι πολλοί και αυτοί που ζητούν πλήρη απαγόρευση σε οποιαδήποτε μέθοδο γεωμηχανικής. 

Σε κάθε περίπτωση, η ηλιακή γεωμηχανική δεν αποτελεί “από μηχανής θεά”. Τα ρίσκα που φέρει είναι υπερβολικά. Παράλληλα, δεν αντιμετωπίζει τη βασική αιτία του προβλήματος, δηλαδή τη συσσώρευση αερίων του θερμοκηπίου, και δεν αντιμετωπίζει μία από τις βασικότερες επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής που είναι η απορρόφηση διοξειδίου του άνθρακα και άρα οξίνιση των ωκεανών (με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την ανθρώπινη υγεία και τη λειτουργία των οικοσυστημάτων). 

Εφόσον το πρόβλημα που αντιμετωπίζει ο πλανήτης είναι η μείωση της διαφυγής της υπέρυθρης ακτινοβολίας στο διάστημα λόγω της αύξησης στη συγκέντρωση των θερμοκηπικών αερίων, η μόνη πρακτική και ασφαλής λύση σε αυτό το πρόβλημα φαίνεται να είναι η απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα. Τέλος, ακόμα και αν αδιαφορήσουμε για όλα τα παραπάνω, πιθανή υιοθέτηση μιας μεγάλης κλίμακας ηλιακής γεωμηχανικής στρατηγικής θα δώσει αυτομάτως το μήνυμα στους μεγαλύτερους εκπομπούς αερίων του θερμοκηπίου να αποσύρουν τις όποιες δεσμεύσεις τους και να διατηρήσουν χωρίς ενδοιασμό το καταστροφικό για το περιβάλλον και τον άνθρωπο επιχειρηματικό τους μοντέλο. 

Παραπομπές:

[1] The Salata Institute. “The Harvard Solar Geoengineering Research Program – the Salata Institute,” April 7, 2026. https://salatainstitute.harvard.edu/research-initiatives/the-harvard-solar-geoengineering-research-program/.

[2] Horton, Joshua B. “Solar Geoengineering Landscape Analysis.” Submitted to the Rockefeller Foundation, n.d. https://salatainstitute.harvard.edu/wp-content/uploads/2024/06/solar_geoengineering_scoping_study_v2.pdf.

[3] Moreno-Cruz, Juan, David M. McEvoy, Matthew McGinty, and Todd L. Cherry. “The Economics and Governance of Solar Geoengineering.” Review of Environmental Economics and Policy 19, no. 1 (December 23, 2024): 1–24. https://doi.org/10.1086/733652.

Η διάσκεψη αποτελεί καρπό μιας δεκαετούς προσπάθειας που ξεκίνησε το 2015 με τη Συμφωνία των Παρισίων. Αν και η Συμφωνία θέτει ως στόχο τον περιορισμό της υπερθέρμανσης στον 1,5°C σε σχέση με τα προβιομηχανικά επίπεδα, δεν καθορίζει συγκεκριμένο μηχανισμό για τη σταδιακή κατάργηση της παραγωγής ορυκτών καυσίμων. Για τον λόγο αυτό, ηγέτες νησιωτικών κρατών του Ειρηνικού, αντιμετωπίζοντας την κλιματική αλλαγή ως υπαρξιακή απειλή λόγω της ανόδου της στάθμης της θάλασσας, προώθησαν την ιδέα μιας συμφωνίας μη διάδοσης των ορυκτών καυσίμων. Σήμερα, η πρωτοβουλία συγκεντρώνει την υποστήριξη 18 κρατών, 145 πόλεων και περιφερειών — μεταξύ των οποίων και η Αθήνα — καθώς και άνω των 4.000 οργανισμών.

Σε αντίθεση με τις διασκέψεις του ΟΗΕ, όπου η ομοφωνία συχνά οδηγεί σε αποτελέσματα ελάχιστου κοινού παρονομαστή, τέτοιες συμμαχίες επιτρέπουν σε πρόθυμα κράτη και πόλεις να προχωρούν ταχύτερα. Παρότι οι συμμετέχουσες χώρες δεν αντιπροσωπεύουν το μεγαλύτερο μερίδιο των παγκόσμιων εκπομπών, η εμπλοκή μεγάλων αστικών κέντρων είναι καθοριστική: οι πόλεις ευθύνονται για σημαντικό ποσοστό των εκπομπών, αλλά ταυτόχρονα διαθέτουν ισχυρά εργαλεία πολιτικής σε τομείς όπως οι μεταφορές, η ενέργεια και ο αστικός σχεδιασμός.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η ηγεσία της Κολομβίας — μιας χώρας με σημαντικά αποθέματα πετρελαίου — που στέλνει μήνυμα πολιτικού θάρρους, αναγνωρίζοντας την ανάγκη διαφοροποίησης του παραγωγικού της μοντέλου. Από την άλλη, η Ολλανδία, με τη μακρά εμπειρία της στην κλιματική διπλωματία και τη στήριξή της στην προεδρία της COP, ενισχύει τη θεσμική και γεωπολιτική βαρύτητα της πρωτοβουλίας. Μαζί, οι δύο χώρες επιχειρούν να μετατοπίσουν τη διεθνή συζήτηση από το «αν» στο «πώς» της μετάβασης και αυτό συνιστά μια ουσιαστική εξέλιξη στη διπλωματία του κλίματος.

Περισσότερες πληροφορίες:
– Transition Away Conference. (n.d.). About the Conference. Retrieved February 17, 2026, from https://transitionawayconference.com/about
– Fossil Fuel Non-Proliferation Treaty Initiative. (n.d.). Our mission and history. Retrieved February 17, 2026, from https://fossilfueltreaty.org/about-treaty
– Fossil Fuel Non-Proliferation Treaty Initiative. (n.d.). Endorsements. Retrieved February 17, 2026, from https://fossilfueltreaty.org/endorsements
– Worldometer. (n.d.). Colombia oil: reserves, production and consumption statistics. Retrieved February 17, 2026, from https://www.worldometers.info/oil/colombia-oil/

Την Τετάρτη 7 Ιανουαρίου, με ένα εκτελεστικό διάταγμα, ο πρόεδρος Τραμπ ανακοίνωσε την απόσυρση των Ηνωμένων Πολιτειών από τη Συνθήκη-Πλαίσιο για την Κλιματική Αλλαγή των Ηνωμένων Εθνών (United Nations Framework Convention on Climate Change, UNFCCC) [1]. Η κίνηση αυτή δεν αποτελεί ακριβώς έκπληξη, καθώς υπό τον συγκεκριμένο πρόεδρο οι ΗΠΑ είχαν αποσυρθεί ήδη από τη Συμφωνία του Παρισιού και στις δύο θητείες του. 

Ποια είναι όμως η διαφορά μεταξύ εξόδου από την Συμφωνία του Παρισιού και την UNFCCC; Πρακτικά η Συμφωνία του Παρισιού καλεί τα κράτη να αυτο-δεσμευτούν στη μείωση των εκπομπών του θερμοκηπίου. Οι ΗΠΑ μπορεί να μην υπέβαλαν τέτοιο σχέδιο μετά την έξοδο από τη συμφωνία αλλά άλλα μέρη της αρχιτεκτονικής του ΟΗΕ για το κλίμα και της επιστημονικής συνεργασίας παρέμειναν (θεωρητικά) άθικτα. Η έξοδος από την UNFCCC, ωστόσο, περιλαμβάνει τις μετρήσεις και τις αναφορές των εκπομπών, την ανταλλαγή αυτών των δεδομένων και όλες τις διεθνείς οικονομικές ροές που σχετίζονται με το κλίμα [2].

Το διάταγμα δεν περιορίζεται στην UNFCCC αλλά περιλαμβάνει 65 οργανισμούς (εσωτερικά του ΟΗΕ και εξωτερικά) αποκλείοντας τις ΗΠΑ από κάθε άλλη εμπλοκή με την διεθνή κλιματική πολιτική. Στη λίστα δεν έλειπε και η IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change), μια διακυβερνητική επιστημονική επιτροπή που συνοψίζει σε αναφορές όλη την πρόοδο στην κλιματική επιστήμη [3]. Η IPCC δεν παράγει πρωτότυπη έρευνα ούτε προτείνει πολιτικές· αξιολογεί και συνθέτει χιλιάδες επιστημονικές μελέτες από όλο τον κόσμο, ώστε να παρέχει στις κυβερνήσεις την πιο αξιόπιστη και επικαιροποιημένη εικόνα για την κλιματική αλλαγή, τις αιτίες της, τις επιπτώσεις της και τις δυνατότητες αντιμετώπισής της. Η αποχώρηση των ΗΠΑ δεν σταματά το έργο της IPCC, περιορίζει όμως τη χρηματοδότηση, τη συμμετοχή Αμερικανών επιστημόνων και την άμεση πρόσβαση της αμερικανικής πολιτικής ηγεσίας στη συλλογική επιστημονική γνώση για το κλίμα [2].

Ερωτήματα εγείρονται σχετικά με τη νομιμότητα του διατάγματος αυτού. Επειδή η χώρα εντάχθηκε στην UNFCCC με τη διαβούλευση και την έγκριση της Γερουσίας το 1992, υπάρχει ένα ανοιχτό ερώτημα σχετικά με το εάν ο πρόεδρος μπορεί να αποχωρήσει μονομερώς από τη συμφωνία, δήλωσε ο Michael Gerrard, ειδικός σε θέματα κλιματικού δικαίου στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια [4]. Αν και τα ζητήματα νομιμότητας παραμένουν ανοιχτά, ο Simon Stiell, γενικός γραμματέας της UNFCCC, τόνισε ότι η αποχώρηση των ΗΠΑ θα βλάψει το βιοτικό επίπεδο και την οικονομία της χώρας και «άφησε την πόρτα ανοιχτή» για μελλοντική επιστροφή. Κλείνοντας τη δήλωσή του, σχολίασε ότι η εμπορική ευκαιρία στην καθαρή ενέργεια, την ανθεκτικότητα στο κλίμα και την προηγμένη ηλεκτροτεχνολογία παραμένει πολύ μεγάλη για να την αγνοήσουν οι Αμερικανοί επενδυτές και επιχειρήσεις [5].

Παραπομπές:
[1] The White House. (2026, January 7). Withdrawing the United States from International Organizations, Conventions, and Treaties that Are Contrary to the Interests of the United States.https://www.whitehouse.gov/presidential-actions/2026/01/withdrawing-the-united-states-from-international-organizations-conventions-and-treaties-that-are-contrary-to-the-interests-of-the-united-states/ 
[2] Staff, C. B. (2026, January 9). Q&A: What Trump’s US exit from UNFCCC and IPCC could mean for climate action. Carbon Brief.  https://www.carbonbrief.org/qa-what-trumps-us-exit-from-unfccc-and-ipcc-could-mean-for-climate-action/ 
[3] About — IPCC. (n.d.). IPCC. https://www.ipcc.ch/about/
[4] Noor, D. (2026, January 12). Trump’s move to pull US from key UN climate treaty may be illegal, experts say. The Guardian. https://www.theguardian.com/us-news/2026/jan/12/trump-un-climate-treaty-unfccc
[5] UNFCCC. (2026, January 8). Step back from climate cooperation will hurt U.S. economy: Statement from UN Climate Chief on U.S. withdrawal from UNFCCC. United Nations Framework Convention on Climate Change. https://unfccc.int/news/step-back-from-climate-cooperation-will-hurt-us-economy-statement-from-un-climate-chief-on-us

Διανύοντας την 10η επέτειο της Συμφωνίας του Παρισιού, η COP30 που πραγματοποιήθηκε στη Belém της Βραζιλίας (10–21 Νοεμβρίου 2025), χαρακτηρίστηκε από πολλούς ως η COP της εφαρμογής (Implementation COP). Η Μαρίνα Σίλβα, Υπουργός Περιβάλλοντος της Βραζιλίας, σχολιάζει: «Αυτή η COP αποκάλυψε πόσο ανεπαρκείς είναι οι πράξεις μας» [1]. Ωστόσο, σημειώνει: «αυτά τα 30 χρόνια καταφέραμε να κρατήσουμε συνδεδεμένα όνειρα και πράξεις, κάτι που, αν δεν υπήρχε η Συμφωνία του Παρισιού, θέτοντας τον στόχο για τους 1,5 βαθμούς, θα μας πήγαινε στους 4 βαθμούς Κελσίου» (Εικ. 1). Παράλληλα με το συμφωνηθέν κείμενο, η προεδρία παρουσίασε το Belém Action Package [2], ένα σύνολο εθελοντικών πρωτοβουλιών. Σε αυτό περιλαμβάνονται ένα μη δεσμευτικό σχέδιο περιορισμού των ορυκτών καυσίμων, ο στόχος για τριπλασιασμό της χρηματοδότησης για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή καθώς και η δημιουργία μηχανισμού για τη δίκαιη μετάβαση (Just Transition) [3].

Εικόνα 1. Προβλεπόμενη άνοδος της παγκόσμιας μέσης θερμοκρασίας έως το 2100, συγκρίνοντας τις εκτιμήσεις του 2015 (IPCC AR5, πριν τη Συμφωνία του Παρισιού) με τις επικαιροποιημένες προβλέψεις του 2025, βασισμένες στην ανάλυση του Rhodium Group, δέκα χρόνια μετά τη Συμφωνία του Παρισιού.

Απουσία Δεσμεύσεων για τα Δάση

Ένας από τους λόγους που η Belém επιλέχθηκε για να φιλοξενήσει το φετινό συνέδριο ήταν γιατί η κυβέρνηση της Βραζιλίας ήθελε τα συμμετέχοντα μέλη να βιώσουν από κοντά τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στην περιοχή. Πράγματι, πολλοί σημειώνουν ότι η θερμοκρασία στο συνέδριο ήταν αποπνικτικά υψηλή. Αξίζει να σημειωθεί ότι σύμφωνα με την IPCC, ο Αμαζόνιος βρίσκεται σε αυξανόμενο κίνδυνο ξηρασίας (Εικ. 2), με σοβαρές επιπτώσεις στον υδρολογικό κύκλο, στη βιοποικιλότητα και στην ικανότητά του να απορροφά άνθρακα. Τι σημαίνει αυτό για το παγκόσμιο κλίμα; Η αποδυνάμωση του ρόλου του Αμαζονίου ως ρυθμιστή του κλίματος ενδέχεται να ενισχύσει την παγκόσμια υπερθέρμανση. Παρόλα αυτά, οι διαπραγματεύσεις απέτυχαν να θεσπίσουν κάποιο δεσμευτικό στόχο για την αποψίλωση των δασών [4]. Η Βραζιλία, όμως, δεν θα εγκαταλείψει αυτή την πρωτοβουλία και αναμένεται να ανακοινωθεί εθελοντικό σχέδιο δράσης στην COP31, που θα διεξαχθεί στην Τουρκία.

Εικόνα 2. Ποσοστιαία μεταβολή του συνολικού υετού σε περίπτωση παγκόσμιας υπερθέρμανσης κατά 2°C (σε σχέση με τα προβιομηχανικά επίπεδα) σύμφωνα με το σενάριο SSP3-7.0 του CMIP6. Πηγή: IPCC WGI Interactive Atlas / Regional information.

Ορυκτά

Η προεδρία φέτος έθεσε πολύ υψηλά τον πήχη της κλιματικής φιλοδοξίας και επιχείρησε να συμπεριλάβει στην απόφαση έναν λεπτομερή χάρτη απεξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα, με την υποστήριξη 80 κρατών, οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών και της επιστημονικής κοινότητας. Δυστυχώς, τελικά αυτό δεν συμφωνήθηκε από τα κράτη μέλη, με πετρελαιοεξαγωγικές χώρες να μπλοκάρουν την απόφαση. Το τελικό αποτέλεσμα ήταν να μην υπάρχει καμία αναφορά στα ορυκτά καύσιμα στο συμφωνηθέν κείμενο. Ωστόσο, μετά το κλείσιμο της COP30, η Κολομβία και η Ολλανδία ανακοίνωσαν τη συνδιοργάνωση της Πρώτης Διεθνούς Διάσκεψης για τη Δίκαιη Μετάβαση μακριά από τα Ορυκτά Καύσιμα, η οποία θα πραγματοποιηθεί στις 28–29 Απριλίου 2026 στη Σάντα Μάρτα της Κολομβίας, με στόχο τη διαμόρφωση ενός ανεξάρτητου πλαισίου διεθνούς συνεργασίας [5].

Προσαρμογή, Απώλειες και Ζημίες και Χρηματοδότηση

Μία ενδιαφέρουσα στροφή στην κλιματική ατζέντα είναι η έμφαση στην προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή (Climate Adaptation). Όταν διαμορφώθηκε πρώτα η Συμφωνία-Πλαίσιο των Ηνωμένων Εθνών για την Κλιματική Αλλαγή (United Nations Framework Convention on Climate Change ή UNFCCC), έπειτα από πολυετείς εκκλήσεις της επιστημονικής κοινότητας, η έμφαση ήταν σχεδόν αποκλειστικά στην αντιμετώπιση του προβλήματος. Σήμερα δεν μιλάμε μόνο για αντιμετώπιση (Climate Mitigation), δηλαδή για μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, αλλά και για προσαρμογή, καθώς και για Απώλειες & Ζημίες (Loss & Damage). Οι απώλειες αναφέρονται σε οικονομικές και μη ζημίες που υφίστανται τα κράτη όταν η προσαρμογή δεν είναι πλέον επιλογή. Αυτά είναι και τα τρία βασικά μέρη των οικονομικών ροών που συζητήθηκαν, οι οποίες αγγίζουν τα 300 δισ. δολάρια ΗΠΑ ετησίως για τις αναπτυσσόμενες χώρες έως το 2035, αποτέλεσμα της COP29. Από αυτό το ποσό, μόνο ένα μικρό μέρος θα κατευθυνόταν αρχικά σε προγράμματα προσαρμογής, όμως στη συνέχεια τριπλασιάστηκε στα 120 δισ., χωρίς παρ’ όλα αυτά να θεωρείται επαρκές σε σχέση με τις πραγματικές ανάγκες [6].

Θετικές πρωτοβουλίες: Δείκτες για τη δημόσια υγεία και διάλογος για το εμπόριο

Εν όψει της κοινής έκθεσης του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας και της Κυβέρνησης της Βραζιλίας, σχετικά με τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στη δημόσια υγεία, ανακοινώθηκε και το Σχέδιο Δράσης της Μπελέμ για την Υγεία (Belém Health Action Plan), το οποίο προέκυψε ως μέρος των εθελοντικών συμφώνων. Πράγματι, τα ευρήματα της έκθεσης είναι σοκαριστικά, με πάνω από 540.000 θανάτους ετησίως λόγω ακραίας ζέστης και 1 στα 12 νοσοκομεία να διατρέχουν ρίσκο διακοπής λειτουργίας λόγω ακραίων καιρικών φαινομένων. Ως εκ τούτου, η έκθεση καλεί τα κράτη να συμπεριλάβουν τη δημόσια υγεία στα εθνικά σχέδια για το κλίμα (Nationally Determined Contributions), που προβλέπονται από τη Συμφωνία του Παρισιού, και να επενδύσουν στην εκπαίδευση του υγειονομικού προσωπικού καθώς και σε ανθεκτικές υποδομές [7].

Επιπρόσθετα, για πρώτη φορά, το διεθνές εμπόριο αποτελεί μέρος των διαπραγματεύσεων, μία θετική εξέλιξη, καθώς αποτελεί συνδετικό κρίκο μεταξύ των εθνικών οικονομιών. Η εξέλιξη αυτή επηρεάστηκε σημαντικά από την απόφαση της Ευρωπαϊκής Ένωσης να επιβάλει φόρο άνθρακα στα εισαγόμενα προϊόντα. Αν και η ατζέντα αυτή μόλις άνοιξε, θα έχει ενδιαφέρον το πώς θα εισέλθουν στη συζήτηση και σχετικοί τομείς, ιδιαίτερα δύσκολοι στην απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα (οι λεγόμενοι hard-to-abate sectors), όπως η ναυτιλία και οι αερομεταφορές [8].

Επίλογος: τι διακυβεύεται

Αξιοσημείωτη ήταν επίσης η απουσία των Ηνωμένων Πολιτειών από τις διαπραγματεύσεις, με τον πρόεδρο Trump να υποστηρίζει ότι το πρόβλημα δεν υπάρχει, παρά το γεγονός ότι τα δεδομένα είναι αμείλικτα και οι επιπτώσεις είναι πλέον εμφανείς σε παγκόσμια κλίμακα. Η στροφή αυτή αντικατοπτρίζεται και σε άλλα μέρη, όπως η ΕΕ, που συνήθιζε να ηγείται, αλλά πλέον δείχνει σημάδια οπισθοχώρησης [9]. Είναι σημαντικό να σημειωθεί εδώ ότι οι αποφάσεις στις COP λαμβάνονται με τον κανόνα της ομοφωνίας. Ως εκ τούτου, οι αποφάσεις κινούνται με βάση τον ελάχιστο κοινό παρονομαστή, πράγμα που εγείρει σημαντικές ανησυχίες την ώρα που οι συγκεντρώσεις αερίων του θερμοκηπίου στην ατμόσφαιρα σπάνε ρεκόρ 800.000 ετών [10]. Ωστόσο, η δυναμική των εθελοντικών πρωτοβουλιών και συμμαχιών, δείχνει ότι η κλιματική δράση συνεχίζει να προχωρά και πέρα από τις επίσημες αποφάσεις, διαμορφώνοντας νέες εστίες πολιτικής βούλησης και συνεργασίας σε παγκόσμιο επίπεδο [11].