Αυτό είναι το βασικό μήνυμα της έκθεσης του Διεθνούς Οργανισμού Μετανάστευσης, “People on the Move in a Changing Climate”. Η έκθεση δείχνει ότι η σχέση ανάμεσα στην κλιματική αλλαγή και τη μετανάστευση είναι σύνθετη. Οι άνθρωποι σπάνια φεύγουν μόνο για έναν λόγο. Συνήθως, η κλιματική πίεση συνδυάζεται με φτώχεια, απώλεια εισοδήματος, επισιτιστική ανασφάλεια, αδύναμες υποδομές ή συγκρούσεις.

Το 2021 καταγράφηκαν 23,7 εκατομμύρια νέοι εκτοπισμοί λόγω καταστροφών, από τους οποίους τα 22,3 εκατομμύρια συνδέονταν με καιρικά φαινόμενα όπως καταιγίδες, πλημμύρες και ξηρασίες. Η έκθεση προειδοποιεί ότι, χωρίς επαρκή δράση, έως και 216 εκατομμύρια άνθρωποι μπορεί να μετακινηθούν εσωτερικά μέσα στις χώρες τους έως το 2050.

Η Ευρώπη δεν είναι έξω από αυτή την πραγματικότητα. Στην Ελλάδα, η κακοκαιρία Daniel στη Θεσσαλία έδειξε ότι ο εσωτερικός κλιματικός εκτοπισμός είναι πραγματικό πρόβλημα. Περισσότεροι από 15.000 άνθρωποι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν προσωρινά ή μόνιμα τις κατοικίες τους, ενώ ακόμη και σήμερα, σχεδόν τρία χρόνια μετά, υπάρχουν άνθρωποι που δεν έχουν επιστρέψει σε κανονικές συνθήκες ζωής.

Η έκθεση του IMO προτείνει τρεις βασικούς άξονες: ασφαλείς λύσεις για όσους πρέπει να μετακινηθούν, προστασία για όσους έχουν ήδη εκτοπιστεί, και πολιτικές που επιτρέπουν στους ανθρώπους να μείνουν στον τόπο τους με ασφάλεια.

Το συμπέρασμα είναι  ότι η κλιματική ανθεκτικότητα δεν μπορεί να μένει στα χαρτιά και στις ομιλίες των πολιτικών. Σημαίνει πρόληψη πριν από την καταστροφή, προστασία την ώρα της κρίσης και πραγματική αποκατάσταση μετά.

Πηγή: ΙΜΟ

Το μεγαλύτερο μέρος αυτού του κλιματικού κόστους δεν προήλθε από τις ίδιες τις εκρήξεις, αλλά από την υλική καταστροφή που τις συνοδεύει. Η ανάλυση εκτιμά ότι οι ζημιές σε περίπου 20.000 πολιτικά κτίρια οδήγησαν σε 2,4 εκατ. τόνους CO₂e, καθιστώντας την καταστροφή κτιρίων τη σημαντικότερη πηγή εκπομπών. Στη δεύτερη θέση βρέθηκε η καύση καυσίμων από πολεμικά αεροσκάφη, πλοία και υποστηρικτικά οχήματα, με κατανάλωση 150 έως 270 εκατ. λίτρων καυσίμου και εκπομπές περίπου 529.000 τόνων CO₂e.

Ιδιαίτερα βαρύ ήταν και το αποτύπωμα από τα πλήγματα σε ενεργειακές εγκαταστάσεις. Οι επιθέσεις σε δεξαμενές και αποθήκες καυσίμων γύρω από την Τεχεράνη εκτιμάται ότι οδήγησαν στην καύση 2,5 έως 5,9 εκατ. βαρελιών πετρελαίου, με επιπλέον 1,88 εκατ. τόνους CO₂e. Παράλληλα, η καταστροφή στρατιωτικού εξοπλισμού προσέθεσε περίπου 172.000 τόνους CO₂e, ενώ η εκτεταμένη χρήση πυρομαχικών, πυραύλων και drones άλλους 55.000 τόνους CO₂e.

Η είδηση αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα αν συνδεθεί με τη γενική κλιματική εικόνα. Το Global Carbon Budget εκτιμά ότι οι παγκόσμιες εκπομπές από ορυκτά καύσιμα έφτασαν το 2025 σε νέο ιστορικό υψηλό, περίπου 38,1 δισ. τόνους CO₂, ενώ το εναπομείναν περιθώριο για να διατηρηθεί ζωντανός ο στόχος του 1,5°C παραμένει εξαιρετικά περιορισμένο. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, κάθε πολεμική ανάφλεξη, εκτός της ανθρωπιστικής και πολιτικής τραγωδίας, είναι και μια άμεση επιτάχυνση της κλιματικής κρίσης.

Πηγή: The Guardian

Με απλά λόγια, η νέα έρευνα δείχνει ότι πολλές παλαιότερες μελέτες δεν συνέκριναν σωστά δύο βασικά στοιχεία: το πραγματικό επίπεδο της θάλασσας στις ακτές και το υψόμετρο του εδάφους. Οι συγγραφείς διαπίστωσαν ότι πάνω από το 99% των μελετών που εξέτασαν είχαν κάποιο πρόβλημα σε αυτή τη σύγκριση. Στις περισσότερες περιπτώσεις, οι εκτιμήσεις βασίζονταν σε θεωρητικά μοντέλα της στάθμης της θάλασσας και όχι σε πραγματικές μετρήσεις στις ακτές.

Το αποτέλεσμα είναι ιδιαίτερα ανησυχητικό. Η μελέτη υπολογίζει ότι η πραγματική παράκτια στάθμη της θάλασσας είναι κατά μέσο όρο περίπου 24 έως 27 εκατοστά υψηλότερη από ό,τι υπέθεταν πολλές από τις υπάρχουσες αξιολογήσεις κινδύνου. Σε ορισμένες περιοχές, κυρίως στον Παγκόσμιο Νότο και στον Ινδο-Ειρηνικό, η διαφορά μπορεί να ξεπερνά ακόμη και το 1 μέτρο. Αυτό δεν σημαίνει ότι η θάλασσα «ανέβηκε ξαφνικά» τόσο πολύ. Σημαίνει ότι σε πολλές περιπτώσεις ο αρχικός υπολογισμός ξεκινούσε από λάθος βάση.

Γιατί έχει σημασία αυτό; Επειδή όταν η αφετηρία είναι λανθασμένη, τότε μπορεί να υποτιμάται και ο πραγματικός κίνδυνος για ανθρώπους, υποδομές, καλλιέργειες και ολόκληρες παράκτιες κοινότητες. Η μελέτη εκτιμά ότι, σε ένα υποθετικό σενάριο ανόδου της σχετικής στάθμης της θάλασσας κατά 1 μέτρο, η έκταση γης που θα βρεθεί κάτω από τη στάθμη της θάλασσας θα μπορούσε να είναι 31% έως 37% μεγαλύτερη από ό,τι έδειχναν παλιότερες εκτιμήσεις, ενώ και ο αριθμός των ανθρώπων που εκτίθενται στον κίνδυνο μπορεί να είναι σημαντικά υψηλότερος.

Το πιο ουσιαστικό συμπέρασμα είναι ότι πρέπει να βελτιώσουμε τα εργαλεία με τα οποία σχεδιάζουμε την προσαρμογή στην κλιματική κρίση. Σε μια εποχή όπου η διάβρωση των ακτών, οι πλημμύρες και τα ακραία καιρικά φαινόμενα γίνονται συχνότερα, η σωστή αποτύπωση του κινδύνου είναι απαραίτητη. Χωρίς αξιόπιστα δεδομένα, δεν μπορεί να υπάρξει ούτε σωστός σχεδιασμός, ούτε δίκαιη χρηματοδότηση, ούτε αποτελεσματική προστασία των πιο ευάλωτων περιοχών.

Πηγή: Nature

Για να καταλάβουμε γιατί αυτό έχει σημασία, πρέπει πρώτα να θυμηθούμε τι είναι το El Niño: Πρόκειται για τη θερμή φάση ενός φυσικού κλιματικού φαινομένου στον τροπικό Ειρηνικό Ωκεανό, γνωστού ως ENSO. Το αντίθετό του είναι η La Niña, η ψυχρή φάση. Το σύστημα αυτό αλλάζει τη θερμοκρασία της επιφάνειας της θάλασσας, τους ανέμους και τα μοτίβα βροχής σε μεγάλες περιοχές του πλανήτη, με συνέπειες που συχνά φτάνουν πολύ πέρα από τον Ειρηνικό.

Το El Niño δεν είναι κάτι καινούργιο ούτε αποτελεί από μόνο του «αιτία» της κλιματικής αλλαγής. Είναι μια φυσική διακύμανση του κλιματικού συστήματος. Όμως, όταν εμφανίζεται, μπορεί να προσθέτει προσωρινά επιπλέον θερμότητα στην ατμόσφαιρα, ανεβάζοντας τη μέση παγκόσμια θερμοκρασία. Σύμφωνα με το Climate Brink, ένα πολύ ισχυρό El Niño μπορεί να ενισχύσει προσωρινά τη μέση θερμοκρασία του πλανήτη έως και κατά περίπου 0,2°C, με το μεγαλύτερο αποτύπωμά του να εμφανίζεται συνήθως μερικούς μήνες μετά την κορύφωσή του.

Αυτός είναι και ο λόγος που οι επιστήμονες παρακολουθούν τόσο στενά τις νεότερες προβλέψεις. Ο Zeke Hausfather, στο Climate Brink, συγκέντρωσε 11 διαφορετικά μοντέλα πρόγνωσης ENSO, με συνολικά 433 επιμέρους προβολές. Η εικόνα που προκύπτει είναι ότι αρκετά από αυτά συγκλίνουν πλέον προς ένα αρκετά ισχυρό επεισόδιο αργότερα μέσα στο 2026. Στη δική του ανάλυση, ο μέσος όρος των μοντέλων δείχνει τιμές γύρω στους 2,5°C στην περιοχή Niño 3.4, δηλαδή επίπεδα που θα το έφερναν κοντά στα πολύ ισχυρά γεγονότα του παρελθόντος, όπως εκείνο του 2015–2016. Ο ίδιος πάντως σημειώνει ότι οι πιο ακραίες τιμές πρέπει να αντιμετωπίζονται με επιφύλαξη.

Εδώ όμως χρειάζεται προσοχή. Οι ανοιξιάτικες προβλέψεις για το ENSO είναι διαβόητα δύσκολες. Οι επιστήμονες μιλούν για το λεγόμενο “spring predictability barrier”, δηλαδή ένα χρονικό παράθυρο μέσα στην άνοιξη όπου τα μοντέλα έχουν μειωμένη ικανότητα να «δουν» καθαρά πώς θα εξελιχθεί το φαινόμενο μήνες αργότερα. Αυτός είναι και ο λόγος που οι επίσημες εκτιμήσεις της NOAA είναι πιο συγκρατημένες: ναι μεν βλέπουν αυξημένη πιθανότητα για El Niño στο δεύτερο μισό του 2026, αλλά δίνουν περίπου μία στις τρεις πιθανότητες να γίνει ισχυρό προς το τέλος του έτους.

Το ακόμη πιο σημαντικό είναι να μην μπερδεύουμε το El Niño με τη μακροχρόνια υπερθέρμανση του πλανήτη. Το El Niño μπορεί να «σπρώχνει» πρόσκαιρα τις θερμοκρασίες προς τα πάνω, αλλά η βασική τάση θέρμανσης προκαλείται από τις ανθρώπινες εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου. Με απλά λόγια: το El Niño είναι ένας φυσικός ενισχυτής που δρα πάνω σε έναν πλανήτη που ήδη θερμαίνεται εξαιτίας της καύσης ορυκτών καυσίμων.

Αυτό φάνηκε καθαρά και τα τελευταία δύο χρόνια. Ο Παγκόσμιος Μετεωρολογικός Οργανισμός αναφέρει ότι το 2024 ήταν το θερμότερο έτος που έχει καταγραφεί, με τη μέση παγκόσμια θερμοκρασία να φτάνει περίπου τους 1,55°C πάνω από τα προβιομηχανικά επίπεδα. Ο ίδιος οργανισμός επισημαίνει ότι η ισχυρή παρουσία του El Niño στις αρχές του έτους συνέβαλε στην ενίσχυση της παγκόσμιας ζέστης, αλλά δεν ήταν ο μόνος λόγος: οι θερμοκρασίες ήταν ήδη σε επίπεδα ρεκόρ λόγω της ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής.

Τι σημαίνει λοιπόν αυτό για το 2026 και το 2027; Αν τελικά αναπτυχθεί ένα ισχυρό El Niño προς το τέλος του 2026, είναι πιθανό το μεγαλύτερο αποτύπωμά του να φανεί κυρίως μέσα στο 2027, επειδή η παγκόσμια θερμοκρασία συνήθως αντιδρά με κάποια καθυστέρηση σε σχέση με την κορύφωση του φαινομένου στον Ειρηνικό. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε γωνιά του πλανήτη θα επηρεαστεί με τον ίδιο τρόπο. Ο Παγκόσμιος Μετεωρολογικός Οργανισμός τονίζει ότι κανένα El Niño δεν είναι ίδιο με το προηγούμενο και ότι οι επιπτώσεις του διαφέρουν ανάλογα με την ένταση, τη διάρκεια, την εποχή και την αλληλεπίδρασή του με άλλα κλιματικά συστήματα.

Πηγή: The Climate Brink

Για το μεγαλύτερο μέρος αυτού του διαστήματος, οι εκπομπές σε βασικούς τομείς της οικονομίας (ηλεκτρισμός, μεταφορές και παραγωγή υλικών όπως τσιμέντο) έχουν πράγματι μειωθεί. Παράδειγμα αποτελεί ο τομέας των μεταφορών, όπου οι εκπομπές CO₂ υποχώρησαν περίπου 3% τον τελευταίο χρόνο. Αντίθετα, ο κλάδος των χημικών προϊόντων σημείωσε αύξηση στις εκπομπές, κάτι που παρατηρείται και σε άλλες ανεπτυγμένες χώρες.

Αυτή η εξέλιξη είναι σημαντική διότι η Κίνα ήταν παραδοσιακά εξαρτημένη από τον άνθρακα και υπήρχε ανησυχία ότι η εκτεταμένη χρήση του θα συνέχιζε να αυξάνει τις εκπομπές. Ωστόσο, η τεράστια ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών, όπως η ηλιακή και η αιολική ενέργεια, έχει αρχίσει να αντισταθμίζει την ανάγκη για καύση άνθρακα σε πολλές περιπτώσεις.

Ακόμη και έτσι, η μείωση που καταγράφεται είναι σχετικά μικρή σε απόλυτους όρους — γύρω στο 0,3% για το 2025. Κάποιοι ειδικοί θεωρούν ότι η τάση αυτή έχει και πρακτική σημασία: δείχνει ότι η Κίνα μπορεί να έχει φτάσει στο κορυφαίο επίπεδο εκπομπών της νωρίτερα από τον στόχο του 2030 και ότι οι πολιτικές για καθαρότερη ενέργεια αρχίζουν να αποδίδουν.

Όμως η περίπτωση της Κίνας δείχνει πόσο εύθραυστη είναι αυτή η πρόοδος στην πράξη. Επειδή η χώρα καταναλώνει τεράστιες ποσότητες ενέργειας, ακόμη και μικρές μεταβολές — για παράδειγμα στη χρήση άνθρακα, στην παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας ή στη βιομηχανική δραστηριότητα — μπορούν να οδηγήσουν σε μεγάλες αυξομειώσεις των συνολικών εκπομπών CO₂. Αυτό σημαίνει ότι η πρόσφατη σταθεροποίηση δεν είναι δεδομένη και μπορεί εύκολα να ανατραπεί, αν δεν συνεχιστεί με συνέπεια η στροφή προς καθαρότερες μορφές ενέργειας.

Πηγή: Carbonbrief.org