Η κλιματική αλλαγή «ξαναγράφει» τον υδρολογικό κύκλο

Η άνοδος της θερμοκρασίας εντείνει τον κύκλο του νερού: εξατμίζει περισσότερο νερό, παρέχει στην ατμόσφαιρα μεγαλύτερες ποσότητες υδρατμών και οδηγεί σε ξαφνικές, πιο έντονες και απρόβλεπτες βροχοπτώσεις. Το αποτέλεσμα δεν είναι περισσότερη συνολική βροχή, αλλά βροχή κατανεμημένη σε σύντομα, ακραία επεισόδια.

Πέρα από το κλίμα, υπάρχουν και σημαντικοί ανθρωπογενείς παράγοντες που ενισχύουν το παράδοξο:

• Άναρχη δόμηση και κάλυψη του εδάφους
• Κακή διαχείριση υδάτων
• Καταστροφή οικοσυστημάτων

Η Ελλάδα το έχει βιώσει έντονα τα τελευταία χρόνια:

Καταστροφικές καταιγίδες και πλημμύρες (π.χ. Θεσσαλία, Ήπειρος, Αττική) την ίδια στιγμή που η αγροτική παραγωγή και πολλά νησιά αντιμετωπίζουν σοβαρή λειψυδρία. Το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη νερού συνολικά, αλλά η κακή χρονική και χωρική κατανομή του.

Το «παράδοξο» της ταυτόχρονης πλημμύρας και λειψυδρίας δεν είναι παράδοξο. Είναι μια φυσική συνέπεια της κλιματικής κρίσης σε συνδυασμό με τις δικές μας επιλογές στη χρήση της γης και του νερού. Για να το αντιμετωπίσουμε χρειάζεται να μιμηθούμε τη φύση: να δώσουμε στο νερό χώρο να κινηθεί, να αποθηκευτεί και να διεισδύσει, αντί να προσπαθούμε να το διώξουμε γρήγορα όταν πέφτει και να το ψάχνουμε απεγνωσμένα όταν λείπει.

Υπάρχει λύση στο παράδοξο;

Υπάρχει λύση στο παράδοξο, αρκεί να επαναφέρουμε μια πιο υγιή σχέση με τον υδρολογικό κύκλο μέσα από τρεις συμπληρωματικές παρεμβάσεις. Πρώτον, με την επαναφορά της φυσικής υδρολογίας, δηλαδή την αποκατάσταση ρεμάτων, υγροτόπων και δασικών εκτάσεων, ώστε το έδαφος να ξαναλειτουργεί ως «σφουγγάρι» που συγκρατεί το νερό αντί να το αφήνει να χάνεται γρήγορα προς τη θάλασσα. Δεύτερον, με σύγχρονες υποδομές διαχείρισης νερού, όπως ταμιευτήρες πολλαπλού σκοπού, έργα τεχνητού εμπλουτισμού υπόγειων υδροφορέων, ανθεκτικά αποχετευτικά συστήματα και δίκτυα ύδρευσης με ελάχιστες διαρροές, που αξιοποιούν αποτελεσματικά τόσο τις έντονες βροχοπτώσεις όσο και τα διαθέσιμα αποθέματα. Και τρίτον, με την έξυπνη χρήση και ανακύκλωση νερού, εφαρμόζοντας τεχνολογίες εξοικονόμησης στην άρδευση, ανακυκλώνοντας το νερό για αστικές και γεωργικές ανάγκες.

Εν ολίγοις, η ενίσχυση της κλιματικής ανθεκτικότητας είναι η μόνη πραγματική λύση, γιατί η κλιματική αλλαγή όχι μόνο δεν πρόκειται να σταματήσει, αλλά θα ενταθεί όσο συνεχίζουμε το business as usual. Μόνο αν προσαρμόσουμε τις υποδομές, τις πόλεις και τον τρόπο διαχείρισης του νερού στις νέες συνθήκες θα μπορέσουμε να μειώσουμε τον κίνδυνο πλημμυρών και ταυτόχρονα να αντιμετωπίσουμε αποτελεσματικά τη λειψυδρία.

Για περισσότερες πληροφορίες, συμβουλευτείτε τις επιστημονικές εργασίες:

• https://www.mdpi.com/2225-1154/11/3/49
• https://doi.org/10.1016/j.cacint.2024.100169
• https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter11.pdf

Η ατμοσφαιρική διαταραχή που σχηματίστηκε στις 18 Νοεμβρίου πάνω από την Ιταλία δημιούργησε παρατεταμένη ροή από την Κεντρική Μεσόγειο με ασταθείς αέριες μάζες και επίμονες ζώνες σύγκλισης, οδηγώντας σε καταρρακτώδεις βροχές και καταιγίδες, ξαφνικές πλημμύρες, κατολισθήσεις και θυελλώδεις ανέμους στη Δυτική Ελλάδα και την Αλβανία. Το σύστημα προκάλεσε έναν θάνατο στην Αλβανία, εκατοντάδες εκκενώσεις και εκτεταμένες ζημιές σε υποδομές.

Σύμφωνα με το ClimaMeter, σε σχέση με τις προηγούμενες δεκαετίες, παρόμοιες κακοκαιρίες σήμερα εμφανίζουν:

• έως 10% περισσότερη βροχόπτωση

• έως 10% ισχυρότερους ανέμους

Τα στοιχεία δείχνουν ότι η κλιματική αλλαγή –και όχι μόνο η φυσική μεταβλητότητα– είναι βασικός παράγοντας πίσω από τη μεγαλύτερη ένταση των φαινομένων. Η θέρμανση της θάλασσας παρέχει επιπλέον ενέργεια, ενισχύοντας τη ραγδαιότητα των βροχοπτώσεων και των ανέμων, ενώ οι σύγχρονες ατμοσφαιρικές συνθήκες (1987–2023) είναι σαφώς πιο υγρές σε σχέση με τις δεκαετίες 1950–1986. Αυτό συνάδει με τα συμπεράσματα της IPCC για την ενίσχυση των μεσογειακών κυκλώνων λόγω της υπερθέρμανσης του πλανήτη.

Πέρα από τους κλιματικούς παράγοντες, η μελέτη επισημαίνει ότι η αστική επέκταση, η έκθεση παράκτιων υποδομών και η ανεπαρκής προετοιμασία για ακραία φαινόμενα έχουν ενισχύσει τις συνέπειες της κακοκαιρίας.

Οι ειδικοί που συμμετέχουν στη μελέτη τονίζουν ότι:

• παρότι η κλιματική αλλαγή δεν «δημιουργεί» τα φαινόμενα, ενισχύει τις επιπτώσεις τους,

• ακόμη και μικρές αυξήσεις στην ένταση της βροχής ή του ανέμου μπορούν να προκαλέσουν σημαντικές καταστροφές,

• απαιτούνται καλύτερα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης, ανθεκτικές υποδομές και αποτελεσματικός σχεδιασμός για την προσαρμογή σε πιο ισχυρές μελλοντικές καταιγίδες.

Ο Σταύρος Ντάφης δήλωσε:

«Η ανάλυσή μας δείχνει ότι υφέσεις όπως αυτή που οδήγησε στα καταστροφικά φαινόμενα στην Ήπειρο εκδηλώνονται πλέον σε ένα θερμότερο και πιο υγρό κλίμα σε σχέση με το παρελθόν. Αν και η κλιματική αλλαγή δεν δημιούργησε τις καταιγίδες, ενίσχυσε ξεκάθαρα τις επιπτώσεις τους. Τα δεδομένα δείχνουν ότι παρόμοια καιρικά μοτίβα σήμερα είναι πιο πιθανό να φέρουν εντονότερες βροχοπτώσεις και ισχυρότερους ανέμους, αυξάνοντας τον κίνδυνο καταστροφικών πλημμυρών όπως αυτές που είδαμε στη Δυτική Ελλάδα».

Από την πλευρά του ο Κωνσταντίνος Λαγουβάρδος δήλωσε επίσης:

«Γεγονότα όπως οι πρόσφατες πλημμύρες αναδεικνύουν πόσο ευάλωτη είναι η Ελλάδα και τα Δυτικά Βαλκάνια σε ταχέως εντεινόμενες μεσογειακές καταιγίδες. Ακόμη και σχετικά μικρές αυξήσεις στη βροχόπτωση ή τον άνεμο, της τάξης του 10%, μπορούν να οδηγήσουν σε σημαντικές επιπτώσεις όταν συνδυάζονται με κορεσμένα εδάφη, απότομο ανάγλυφο και επεκτεινόμενες αστικές περιοχές. Η κατανόηση αυτών των τάσεων είναι κρίσιμη για τη βελτίωση των συστημάτων έγκαιρης προειδοποίησης και της προετοιμασίας για φυσικές καταστροφές».

Τέλος, ο κύριος επιστημονικός υπεύθυνος του Climameter, Davide Faranda δήλωσε:

«Αυτή η μεσογειακή διαταραχή δείχνει πως η ανθρωπογενής κλιματική αλλαγή ήδη ενισχύει ακραία καιρικά φαινόμενα στην περιοχή των Βαλκανίων. Για να περιοριστεί η αύξηση των καταστροφικών γεγονότων, η μείωση των εκπομπών παραμένει απαραίτητη προϋπόθεση. Ταυτόχρονα, η προσαρμογή των κοινοτήτων μας με καλύτερο αστικό σχεδιασμό, ανθεκτικές υποδομές και βελτιωμένα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης είναι ζωτικής σημασίας ώστε να μειωθούν οι επιπτώσεις από ισχυρότερες καταιγίδες και εντονότερες βροχοπτώσεις στο μέλλον».

Η έρευνα αποτελεί μέρος του ευρωπαϊκού προγράμματος ClimaMeter και στηρίζεται σε δεδομένα επανάλυσης ERA5 της υπηρεσίας Copernicus.

Πηγή: Climameter