Μία από τις βασικότερες παρανοήσεις είναι ότι η θερμική καταπόνηση καθορίζεται κυρίως από τη θερμοκρασία του αέρα. Στην πραγματικότητα, καθοριστικό ρόλο έχουν επίσης η υγρασία, ο άνεμος και κυρίως η ακτινοβολία. Γι’ αυτό η αξιολόγηση της θερμικής επιβάρυνσης απαιτεί βιοκλιματικούς δείκτες, όπως οι PET και UTCI, οι οποίοι προσεγγίζουν το ενεργειακό ισοζύγιο του ανθρώπινου σώματος.

Ανάλογη διευκρίνιση χρειάζεται και για την αστική θερμική νησίδα. Πρόκειται κυρίως για νυχτερινό φαινόμενο, καθώς τα δομικά υλικά αποθηκεύουν θερμότητα και την απελευθερώνουν μετά τη δύση του ηλίου. Οι πόλεις είναι κατά μέσο όρο θερμότερες από την ύπαιθρο τη νύχτα, ενώ οι μέγιστες ημερήσιες θερμοκρασίες συχνά διαφέρουν ελάχιστα.

Η πράσινη υποδομή παραμένει απαραίτητη, αλλά η επίδρασή της είναι κυρίως τοπική. Ακόμη και μεγάλα πάρκα δεν ψύχουν αισθητά ολόκληρες συνοικίες. Τα δέντρα προσφέρουν το μεγαλύτερο όφελος μέσω της σκίασης και της μείωσης της ακτινοβολίας που δέχεται ο άνθρωπος και όχι μέσω μιας γενικευμένης μείωσης της θερμοκρασίας του αέρα.

Παρόμοια, οι φυτεμένες προσόψεις και τα πράσινα δώματα βελτιώνουν κυρίως τις συνθήκες του ίδιου του κτιρίου. Οι ανακλαστικές επιφάνειες μειώνουν τη θερμοκρασία των υλικών, αλλά μπορεί να αυξήσουν την ακτινοβολία προς τους πεζούς. Η υδρονέφωση και οι υδάτινες επιφάνειες είναι αποτελεσματικές μόνο σε μικρή ακτίνα, ενώ η συμβολή των κλιματιστικών στη θέρμανση της πόλης είναι συνήθως μικρότερη από όσο πιστεύεται.

Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι δεν υπάρχει ένα «μαγικό» μέτρο. Η κλιματική προσαρμογή είναι ένα μωσαϊκό μικρών, συνδυασμένων και τοπικά σχεδιασμένων παρεμβάσεων: σκίαση, κατάλληλη φύτευση, σωστή επιλογή υλικών, αερισμός και, όπου απαιτείται, τεχνητή ψύξη.

Το ζητούμενο δεν είναι μόνο η θέσπιση νέων κανόνων, αλλά η συνεπής εφαρμογή των ήδη διαθέσιμων επιστημονικών και θεσμικών εργαλείων.

Πηγή: Matzarakis, A. & Baumüller, J. (2026), Stadtklima, Bioklima des Menschen und Klimaanpassung – einige Irrtümer und Fakten, Gefahrstoffe 86, 95–104

Όταν μιλάμε για ακραία καιρικά φαινόμενα, συνήθως στεκόμαστε στη θερμοκρασία. Όμως μια νέα επιστημονική μελέτη υπενθυμίζει ότι το σώμα μας δεν «νιώθει» μόνο τους βαθμούς Κελσίου. Νιώθει και την υγρασία. Και αυτός ο συνδυασμός μπορεί να αποδειχθεί κρίσιμος για την υγεία, ειδικά για τους ηλικιωμένους.

Η εργασία, που δημοσιεύθηκε στο PLOS Climate στις 15 Απριλίου 2026, ανέλυσε δεδομένα από την Κύπρο για την περίοδο 2004–2019 και συνέδεσε τη θερμοκρασία και την ατμοσφαιρική υγρασία με τους καθημερινούς θανάτους από καρδιαγγειακά και αναπνευστικά αίτια σε άτομα άνω των 65 ετών, δηλαδή σε μια ηλικιακή ομάδα που θεωρείται ιδιαίτερα ευάλωτη στις καιρικές συνθήκες.

Οι επιστήμονες εξέτασαν όχι μόνο τη σχετική υγρασία, που είναι το μέγεθος που ακούμε συνήθως στις προγνώσεις, αλλά και την πίεση υδρατμών, δηλαδή μια πιο άμεση μέτρηση της πραγματικής ποσότητας υγρασίας στην ατμόσφαιρα. Σύμφωνα με τη μελέτη, αυτή η δεύτερη μεταβλητή αποτυπώνει καλύτερα τη βιολογική επιβάρυνση που δέχεται το σώμα μας.

Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η υπερβολική ζέστη είναι επικίνδυνη, αλλά γίνεται ακόμη πιο επιβαρυντική όταν συνδυάζεται με αυξημένη υγρασία, ιδιαίτερα στις παράκτιες περιοχές το καλοκαίρι. Εκεί, οι ερευνητές βρήκαν ότι οι υψηλές θερμοκρασίες μαζί με υψηλή πίεση υδρατμών αύξαναν τον κίνδυνο θνησιμότητας σε σύντομο χρονικό διάστημα, μέσα στις επόμενες λίγες ημέρες. Αυτό έχει νόημα και φυσιολογικά: όταν ο αέρας είναι υγρός, ο ιδρώτας εξατμίζεται πιο δύσκολα και έτσι το σώμα δυσκολεύεται να αποβάλει θερμότητα.

Η μελέτη όμως δείχνει κάτι ακόμη πιο ενδιαφέρον: και το κρύο μπορεί να γίνει πιο επικίνδυνο όταν συνδυάζεται με συγκεκριμένα επίπεδα υγρασίας. Στις εσωτερικές, μη παράκτιες περιοχές, οι ψυχρές και ξηρές συνθήκες φάνηκε να επιβαρύνουν περισσότερο τη θνησιμότητα τον χειμώνα. Αντίθετα, στις παράκτιες περιοχές το πρόβλημα αναδείχθηκε κυρίως σε ψυχρές αλλά πιο υγρές συνθήκες. Με άλλα λόγια, δεν υπάρχει ένα και μόνο «επικίνδυνο καιρικό μοτίβο» για όλους: ο ίδιος βαθμός θερμοκρασίας μπορεί να σημαίνει κάτι πολύ διαφορετικό για μια παραθαλάσσια πόλη και κάτι άλλο για μια ηπειρωτική περιοχή.

Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία στο πλαίσιο της κλιματικής αλλαγής. Η ίδια η μελέτη τονίζει ότι η Ανατολική Μεσόγειος είναι hotspot της κλιματικής αλλαγής, με ρυθμούς θέρμανσης πάνω από τον παγκόσμιο μέσο όρο, ενώ τα επεισόδια ακραίας ζέστης και οι θερμοϋγρές συνθήκες αναμένεται να ενταθούν. Γι’ αυτό οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι τα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης και οι στρατηγικές προσαρμογής πρέπει να λαμβάνουν υπόψη όχι μόνο τη θερμοκρασία, αλλά και την υγρασία.

Πηγή: PLOS Climate

Τα νησιωτικά πευκοδάση της Μεσογείου εντάσσονται σε μια κλιματικά και βιογεωγραφικά μεταβατική ζώνη, όπου η εντεινόμενη θερμική και υδατική καταπόνηση αλληλεπιδρώντας με βιοτικούς παράγοντες, μεταβάλλουν τη χωρική κατανομή και την ένταση των διαταραχών, επηρεάζοντας τη δομή και τη λειτουργία τους. Βιοτικοί παράγοντες, όπως τα φλοιοφάγα έντομα, αποτελούν ενδογενείς συνιστώσες των δασικών οικοσυστημάτων, με την πληθυσμιακή τους δυναμική να συνεισφέρει στην έκταση και την ένταση της θνησιμότητας των δέντρων. Υπό μέσες περιβαλλοντικές συνθήκες, οι πληθυσμοί τους διατηρούνται σε χαμηλά επίπεδα και προσβάλλουν κυρίως εξασθενημένα άτομα, συμβάλλοντας στη φυσική ανανέωση της συστάδας. Ωστόσο, όταν η φυσιολογική κατάσταση των δέντρων μειώνεται λόγω μεταβολής των κλιματικών συνθηκών, οι πληθυσμοί των φλοιοφάγων μπορούν να αυξηθούν ταχύτατα, οδηγώντας σε επεισόδια εκτεταμένης θνησιμότητας.

Μια τέτοια περίπτωση παρατηρήθηκε στη Λέσβο κατά την περίοδο 2021–2022, όταν καταγράφηκε εκτεταμένη θνησιμότητα της τραχείας πεύκης (Pinus brutia), η οποία συνδέθηκε με πληθυσμιακή έξαρση φλοιοφάγων εντόμων. Για τη συστηματική διερεύνηση του φαινομένου, ερευνητές από το Πανεπιστήμιο Αιγαίου (Τμήμα Περιβάλλοντος), το Πανεπιστήμιο Πατρών (Τμήμα Αειφορικής Γεωργίας) και από τον ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ (Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών), ανέπτυξαν ένα ολοκληρωμένο αναλυτικό πλαίσιο μελέτης που συνδύασε δεδομένα τηλεπισκόπησης, επιτόπια τεκμηρίωση και χωρικές στατιστικές αναλύσεις.

Συνολικά καταγράφηκαν 1.707 προσβεβλημένα δέντρα μέσω συστηματικών επιτόπιων δειγματοληψιών, ενώ παράλληλα χρησιμοποιήθηκαν φασματικοί δείκτες βλάστησης για την αποτύπωση των χωρικών προτύπων θνησιμότητας σε επίπεδο τοπίου. Οι χωρικές αναλύσεις έδειξαν ότι η θνησιμότητα δεν κατανέμεται τυχαία ούτε ομοιόμορφα στο τοπίο, αλλά οργανώνεται σε στατιστικά σημαντικές περιοχές-πυρήνες, ενώ η ανάπτυξη προγνωστικού μοντέλου εκτίμησης της προβλεπόμενης πιθανότητας θνησιμότητας δέντρων, ανέδειξε ότι η ένταση της προσβολής συνδέεται με τη δομή των δασικών συστάδων, την ένταση της ξηρασίας, το αυξημένο θερμικό φορτίο και το μικρό βάθος εδάφους.

Πιθανότητας εντομογενούς θνησιμότητας δέντρων στα πευκοδάση της Λέσβου. Οι θερμότερες χρωματικές αποχρώσεις υποδηλώνουν υψηλότερο προβλεπόμενο κίνδυνο θνησιμότητας, ενώ οι ψυχρότερες αποχρώσεις αντιστοιχούν σε περιοχές χαμηλότερης ευπάθειας.

Τα ευρήματα αυτά δείχνουν οι παρατηρούμενες κλιματικές μεταβολές λειτουργούν ως παράγοντας που μεταβάλλει το ισοζύγιο μεταξύ της αμυντικής ικανότητας των δέντρων και της δραστηριότητας των εντόμων. Η αύξηση της θερμοκρασίας και η συχνότερη εμφάνιση περιόδων υδατικού στρες μειώνουν τη ανθεκτικότητα των δασικών συστάδων, ενώ παράλληλα δημιουργούν ευνοϊκότερες συνθήκες για τα έντομα. Η κατανόηση τέτοιων φαινομένων αποτελεί κρίσιμη προϋπόθεση για την έγκαιρη αναγνώριση περιοχών αυξημένης ευπάθειας και για τον σχεδιασμό αποτελεσματικών στρατηγικών διαχείρισης των δασικών οικοσυστημάτων.

Η παραπάνω έρευνα που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό «Environmental Impact Assessment Review (Elsevier)», είναι ανοιχτής πρόσβασης και μπορεί να αναζητηθεί στον σύνδεσμο: https://doi.org/10.1016/j.eiar.2026.108381