Εικόνα 1: Αποκλίσεις της θερμοκρασίας της επιφάνειας της θάλασσας σε σχέση με την μέση τιμή της περιόδου 1991-2020 στην περιοχή της Μεσογείου από δορυφορικές μετρήσεις στις 24/6/2026. Πηγή δεδομένων: Marine/Copernicus. Επεξεργασία & Οπτικοποίηση δεδομένων: climatebook.gr.

Εικόνα 2: Θερμοκρασία της επιφάνειας της θάλασσας στην περιοχή της Μεσογείου από δορυφορικές μετρήσεις στις 24/6/2026. Πηγή δεδομένων: Marine/Copernicus. Επεξεργασία & Οπτικοποίηση δεδομένων: climatebook.gr.

Σύμφωνα με δορυφορικές μετρήσεις, οι αυξημένες θερμοκρασίες στη Δυτική Μεσόγειο εντάσσονται στην ανοδική τάση που παρατηρείται στην περιοχή τους τελευταίους μήνες. Η θερμοκρασία στην επιφάνεια της θάλασσας έχει αυξηθεί από περίπου 16°C στις αρχές του έτους σε 25,2°C σήμερα, τιμή που συγκαταλέγεται στις υψηλότερες τόσο για το 2026 μέχρι στιγμής όσο και για την εποχή, όπως φαίνεται στην Εικόνα 3. Αντίθετα, η Ανατολική Μεσόγειος εμφανίζει ηπιότερες θετικές αποκλίσεις, περίπου +1°C πάνω από τον μέσο όρο της εποχής, ενώ το Αιγαίο διαφοροποιείται από το σύνολο σχεδόν της Μεσογείου, καταγράφοντας αρνητικές αποκλίσεις της επιφανειακής θερμοκρασίας της θάλασσας, της τάξης του 1°C κάτω από τον κλιματικό μέσο όρο. (Εικόνα 2).

Εικόνα 3: Ημερήσια θερμοκρασία στην επιφάνεια της θάλασσας στη Δυτική Μεσόγειο από δορυφορικές μετρήσεις. Η μέση ημερήσια θερμοκρασία της λεκάνης από το 1982 μέχρι και το 2025, παρουσιάζεται με διακεκομμένη μαύρη γραμμή, ενώ οι ημερήσιες τιμές από την αρχή του 2026 με συνεχές μαύρο και κόκκινο χρώμα. Πηγή δεδομένων: Marine/Copernicus. Επεξεργασία & Οπτικοποίηση δεδομένων: climatebook.gr.

Πιο συγκεκριμένα, οι επιφανειακές θερμοκρασίες της θάλασσας στη Δυτική Μεσόγειο κυμαίνονται από 3-5°C πάνω από τα κανονικά για την εποχή επίπεδα (περίοδος αναφοράς 1982-2015) σύμφωνα με δορυφορικές μετρήσεις (Εικόνα 1, πάνω δεξιά), ενώ το Ιόνιο πέλαγος εμφανίζει ελαφρώς μικρότερες αποκλίσεις, της τάξεως των +2 – +4°C. Εξαίρεση αποτελούν η Βόρεια Αδριατική θάλασσα, το Αιγαίο και η Νοτιοανατολική Μεσόγειος όπου οι επιφανειακές θερμοκρασίες παρουσιάζουν αποκλίσεις από -0.5°C έως +3 °C, σε σχέση με τη μέση τιμή της περιόδου.

Και ενώ η Δυτική Μεσόγειος φαίνεται να βρίσκεται σε καθεστώς υψηλών θερμοκρασιών, με αποτέλεσμα την εμφάνιση θαλάσσιων καυσώνων, ήδη από τις αρχές του έτους (Εικόνα 1 κάτω), το Βορειοανατολικό Αιγαίο και η Βόρεια Αδριατική θάλασσα είναι οι μοναδικές περιοχές της λεκάνης οι οποίες παρουσιάζουν θερμοκρασίες χαμηλότερες ή κοντά στα φυσιολογικά επίπεδα για την εποχή. Οι χαμηλές αυτές τιμές θερμοκρασίας σχετίζονται με την ευεργετική επίδραση του μελτεμιού στην περιοχή το Αιγαίου.

Το καλοκαίρι του 2024 σημειώθηκαν εξαιρετικά υψηλές τιμές της μέσης ατμοσφαιρικής θερμοκρασίας αλλά και έντονη ροή θερμότητας από την ατμόσφαιρα προς τη θάλασσα, ακολουθώντας πολυετή τάση ανόδου των σχετικών τιμών. Οι συνθήκες αυτές συντέλεσαν στην αύξηση της θερμοκρασίας της θάλασσας σε ολόκληρη την περιοχή του Αιγαίου, του Ιονίου και του Κρητικού Πελάγους. Το καλοκαίρι του 2024 καταγράφηκαν οι θερμότερες συνθήκες των τελευταίων τεσσάρων δεκαετιών στις εν λόγω θάλασσες, με θερμοκρασίες άνω των 28 °C σε εκτεταμένες περιοχές, τόσο στην επιφάνεια αλλά και στα ανώτερα ωκεάνια στρώματα.

Εντοπίστηκε επίσης μια ισχυρή διαχρονική τάση αύξησης (0.59°C/δεκαετία) των θερινών θερμοκρασιών στη θάλασσα (Εικόνα 1). Η διαχρονική αύξηση του θερμικού περιεχομένου μπορεί να αποδοθεί στην επίδραση της κλιματικής αλλαγής. Παρότι το πλήθος των επεισοδίων  θαλάσσιων καυσώνων (Marine Heatwaves: ΜΗW) το 2024 δεν ήταν ασυνήθιστα υψηλό, η διάρκειά τους και η συνολική τους ένταση ήταν πρωτοφανείς. Για την εκτίμηση της σωρευτικής έντασης (Cumulative Intensity) των επεισοδίων θαλάσσιων καυσώνων χρησιμοποιείται το γινόμενο της διαφοράς θερμοκρασίας από τις φυσιολογικές τιμες επί τις ημέρες του θαλάσσιου καύσωνα (°C x ημέρες) ώστε να λαμβάνεται υπόψη τόσο η ένταση όσο και η διάρκεια των επεισοδίων. Η μέση αύξηση της έντασης των θαλάσσιων καυσώνων στην περιοχή είναι μεγαλύτερη από 16 °C × ημέρες/δεκαετία, με τις τιμές του 2024 να αποτελούν τις υψηλότερες που έχουν καταγραφεί ποτέ (>300 °C × ημέρες, μέχρι τον Αύγουστο του 2024). Εμφανίζεται δηλαδή αύξηση τόσο της έντασης τους (πολύ υψηλές τιμές θερμοκρασίας) όσο και της διάρκειας τους (περισσότερες ημέρες υψηλών θερμοκρασιών). Σημειώνεται δε, ότι το 2024 η μέση διάρκεια τους είναι διπλάσια από την αμέσως προηγούμενη μεγαλύτερη διάρκεια, που έχει καταγραφεί κατά το 2018.

Στο Βόρειο Αιγαίο καταγράφηκαν έντονοι και μεγάλης διάρκειας θαλάσσιοι καύσωνες μέχρι τον Αύγουστο του 2024, επηρεάζοντας σημαντικά το τοπικό οικοσύστημα. Η άνοδος της θερμοκρασίας καταγράφηκε και σε βάθη έως 50 μέτρα, ενώ παρατηρήθηκαν αλλαγές στους συνήθεις μηχανισμούς ψύξης του Αιγαίου, όπως η εισροή ψυχρών υδάτων από τη Μαύρη Θάλασσα και η παράκτια ανάδυση ψυχρότερων μαζών (coastal upwelling). Η μειωμένη εισροή των νερών της Μαύρης Θάλασσας το 2024 ακολουθεί τη γενικότερη υπερετήσια αρνητική τάση των τελευταίων δεκαετιών. Παρά την αυξημένη ένταση των βοριάδων, που γενικά ενισχύει την παράκτια ανάδυση το καλοκαίρι, οι καταγραφείσες υψηλότερες απ’ ότι συνήθως θερμοκρασίες των αναδυόμενων νερών συντέλεσαν στη μειωμένη ψύχρανση των επιφανειακών στρωμάτων της θάλασσας. Η συνεχής αύξηση της θερμοκρασίας οφείλεται επίσης σε έναν συνδυασμό αυξημένων θετικών θερμικών ροών από την ατμόσφαιρα προς τη θάλασσα και εισροής θερμότερων υδάτων από την ευρύτερη λεκάνη της Μεσογείου (ειδικά στο Ιόνιο Πέλαγος).

Η αύξηση των θερμοκρασιών το 2024 είχε σημαντικές φυσικές, βιολογικές και κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις. Για παράδειγμα, στον Θερμαϊκό Κόλπο (MHW hotspot) οι εξαιρετικά υψηλές θερμοκρασίες οδήγησαν στην καταστροφή της παραγωγής μυδιών στις παράκτιες υδατοκαλλιέργειες της περιοχής της Χαλάστρας, λόγω θερμικού σοκ, προκαλώντας σοβαρότατες οικονομικές απώλειες για το 2024, αλλά και πιθανές σημαντικές μειώσεις της παραγωγικής ικανότητας για το επόμενο έτος. Η συνεχής υπερθέρμανση των ωκεάνιων μαζών μπορεί επίσης να οδηγήσει και σε άλλες μακροπρόθεσμες επιπτώσεις, όπως η άνοδος της μέσης στάθμης της θάλασσας, η ενίσχυση των βαρομετρικών χαμηλών της ατμόσφαιρας και η αύξηση της σφοδρότητας των καταιγίδων, η οξίνιση των θαλάσσιων υδάτων και η μείωση της διαλυτότητας του οξυγόνου, επηρεάζοντας τη βιοποικιλότητα, τα ιχθυαποθέματα, την παραγωγικότητα των υδατοκαλλιεργειών, και γενικότερα την ποιότητα των θαλάσσιων και παράκτιων οικοσυστημάτων.

Ειδικά στο Βόρειο Αιγαίο, οι υψηλότερες θερμοκρασίες καθιστούν ενδεχομένως πιο δύσκολο τον σχηματισμό πυκνών νερών, μία σημαντική διεργασία για την ανανέωση των υδάτων της Ανατολικής Μεσογείου. Τα αποτελέσματα αυτά καθιστούν ακόμα πιο αναγκαία την ανάπτυξη συστημάτων συνεχούς παρακολούθησης των ελληνικών θαλασσών με μόνιμους σταθμούς μέτρησης, ο αριθμός των οποίων έχει μειωθεί σημαντικά την τελευταία δεκαετία.

Η μελέτη προέκυψε από τη συνεργασία ερευνητών του Τμήματος Ωκεανογραφίας και Θαλάσσιων Βιοεπιστημών (Πανεπιστήμιο Αιγαίου), του Τμήματος Πολιτικών Μηχανικών (ΑΠΘ) και του Τμήματος Πολιτικών Μηχανικών (ΔΠΘ). (https://www.mdpi.com/2077-1312/12/11/2020)

Εικόνα 1. Χάρτης της σωρευτικής έντασης (Cumulative Intensity) των θαλάσσιων καυσώνων (ΜΗW) για το 2024, κατακόρυφες κατανομές θερμοκρασίες σε διάφορες περιοχές (ARGO profiles), και ετήσια εξέλιξη της έντασης των θαλάσσιων καυσώνων και των θερινών επιφανειακών θερμοκρασιών για την περίοδο 1982-2024.

Σύμφωνα με πρόσφατη επιστημονική μελέτη [1], η ανάπτυξη αυτού του φαινομένου ευνοήθηκε από την επικράτηση ατμοσφαιρικού αντικυκλώνα, οδηγώντας σε έναν από τους μεγαλύτερους σε διάρκεια (~16 ημέρες) και ένταση θαλάσσιους καύσωνες που έχουν καταγραφεί τα τελευταία χρόνια στην περιοχή. Με τη σειρά τους, αυτές οι ακραίες τιμές θερμοκρασίας της επιφάνειας της θάλασσας οδήγησαν σε μείωση της νεφοκάλυψης πάνω από τη θάλασσα, αλλά και σε θερμοκρασίες ρεκόρ πάνω από τη στεριά, συνεισφέροντας μέχρι και στη δημιουργία βροχοπτώσεων από θερμικές καταιγίδες.

Πιο συγκεκριμένα, ο Βορειοδυτικός Ατλαντικός παρουσίασε αυξημένες τιμές θερμοκρασίας ήδη από τον Μάιο του 2023, ενώ το πρώτο μισό του Ιουνίου χαρακτηρίστηκε από παρατεταμένη ηλιοφάνεια, υψηλές τιμές θερμοκρασίας αέρα, χαμηλό κυματισμό, και ασθενή παλίρροια σε ορισμένες περιοχές. Οι παράγοντες αυτοί διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο, καθιστώντας πιο ρηχό το επιφανειακό στρώμα του ωκεανού, του οποίου η θερμοκρασία ήταν υψηλή λόγω αυξημένης ηλιακής ακτινοβολίας. Ωστόσο, η μέση θερμοκρασία της θάλασσας γύρω από τις βορειοδυτικές περιοχές της Ευρώπης κατά τη δεύτερη εβδομάδα του Ιουνίου 2023, φαίνεται να αυξήθηκε κατά 2.4 °C μέσα σε μόλις 6 ημέρες (10-16 Ιούνη 2023). Λόγω της στρωμάτωσης του ωκεανού που προκάλεσαν οι παραπάνω συνθήκες, η μεγάλη ποσότητα θερμότητας παρέμεινε “εγκλωβισμένη” στο ρηχό, επιφανειακό ωκεάνιο στρώμα.

Εικόνα 1: Μέση θερμοκρασιακή ανωμαλία στην επιφάνεια της θάλασσας κατά την περίοδο κορύφωσης του θαλάσσιου καύσωνα (19-25/6/2023), σε σχέση με την περίοδο αναφοράς 1982-2012. Επίσης απεικονίζονται με μαύρο περίγραμμα: Θαλάσσιος καύσωνας κατηγορίας II, με διαγραμμίσεις: Θαλάσσιος καύσωνας κατηγορίας III, με κίτρινο περίγραμμα: Θαλάσσιος καύσωνας κατηγορίας IV. Τα δεδομένα της περιόδου προέρχονται από το σετ δεδομένων OSTIA. Πηγή: Berthou et al., (2024)

Ο θαλάσσιος καύσωνας με τη σειρά του φαίνεται να προκάλεσε αύξηση της θερμοκρασίας του αέρα κατα 0.6 °C καθώς και του υετού κατα 23 % πάνω από τη Βρετανία, μέσω της θαλάσσιας αύρας, η οποία μετέφερε θερμότητα και υγρασία από την θάλασσα στη στεριά. Σύμφωνα με τους επιστήμονες, ο υετός που παρατηρήθηκε στις περιοχές αυτές λόγω ισχυρών ανοδικών κινήσεων των αερίων μαζών, θα ήταν απίθανο να συμβούν χωρίς την ύπαρξη των υψηλών αυτών τιμών θερμοκρασίας της θάλασσας. Ταυτόχρονα, η παρουσία του θαλάσσιου καύσωνα οδήγησε σε μειωμένη νεφοκάλυψη, η οποία ενέτεινε την ηλιακή ακτινοβολία, η οποία εν συνεχεία αύξησε περαιτέρω τη θερμοκρασία της θάλασσας κ.ο.κ. Ο θαλάσσιος καύσωνας έλαβε τέλος στις αρχές του Ιουλίου 2023, εξαιτίας της ανάμειξης της υδάτινης στήλης από τους ισχυρούς ανέμους που συνόδευαν ένα ατμοσφαιρικό σύστημα χαμηλής πίεσης. 

Η μελέτη επισημαίνει ότι η τάση θέρμανσης των τελευταίων 20 ετών στη περιοχή είναι υπεύθυνη για την υψηλή ένταση του θαλάσσιου αυτού καύσωνα. Μάλιστα, ο ρυθμός αύξησης της θερμοκρασίας της θάλασσας στις περιοχές αυτές, σύμφωνα με τα πιο απαισιόδοξα σενάρια της κλιματικής (RCP8.5) πρόκειται να δημιουργήσει συνθήκες στις οποίες τα μελλοντικά (2070-2098) φαινόμενα καύσωνα της θάλασσας θα είναι πιο ισχυρά.

Τα αποτελέσματα της συγκεκριμένης εργασίας έρχονται να επιβεβαιώσουν μια παλαιότερη μελέτη παγκόσμιας κλίμακας, σύμφωνα με την οποία οι θαλάσσιοι καύσωνες φαίνεται να οδηγούν σε αύξηση της θερμοκρασίας του αέρα και της υγρασίας αλλά και σε πιο ασθενείς ανέμους στις παράκτιες περιοχές, αυξάνοντας τον βαθμό θερμικής δυσφορίας κατά την καλοκαιρινή περίοδο [2].

Πηγές:

[1]. Berthou, S., Renshaw, R., Smyth, T., Tinker, J., Grist, J. P., Wihsgott, J. U., … & Worsfold, M. (2024). Exceptional atmospheric conditions in June 2023 generated a northwest European marine heatwave which contributed to breaking land temperature records. Communications Earth & Environment, 5(1), 287. 

[2]. Hu, L. (2021). A global assessment of coastal marine heatwaves and their relation with coastal urban thermal changes. Geophysical Research Letters, 48(9), e2021GL093260.