Αυτό είναι το βασικό μήνυμα της έκθεσης του Διεθνούς Οργανισμού Μετανάστευσης, “People on the Move in a Changing Climate”. Η έκθεση δείχνει ότι η σχέση ανάμεσα στην κλιματική αλλαγή και τη μετανάστευση είναι σύνθετη. Οι άνθρωποι σπάνια φεύγουν μόνο για έναν λόγο. Συνήθως, η κλιματική πίεση συνδυάζεται με φτώχεια, απώλεια εισοδήματος, επισιτιστική ανασφάλεια, αδύναμες υποδομές ή συγκρούσεις.

Το 2021 καταγράφηκαν 23,7 εκατομμύρια νέοι εκτοπισμοί λόγω καταστροφών, από τους οποίους τα 22,3 εκατομμύρια συνδέονταν με καιρικά φαινόμενα όπως καταιγίδες, πλημμύρες και ξηρασίες. Η έκθεση προειδοποιεί ότι, χωρίς επαρκή δράση, έως και 216 εκατομμύρια άνθρωποι μπορεί να μετακινηθούν εσωτερικά μέσα στις χώρες τους έως το 2050.

Η Ευρώπη δεν είναι έξω από αυτή την πραγματικότητα. Στην Ελλάδα, η κακοκαιρία Daniel στη Θεσσαλία έδειξε ότι ο εσωτερικός κλιματικός εκτοπισμός είναι πραγματικό πρόβλημα. Περισσότεροι από 15.000 άνθρωποι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν προσωρινά ή μόνιμα τις κατοικίες τους, ενώ ακόμη και σήμερα, σχεδόν τρία χρόνια μετά, υπάρχουν άνθρωποι που δεν έχουν επιστρέψει σε κανονικές συνθήκες ζωής.

Η έκθεση του IMO προτείνει τρεις βασικούς άξονες: ασφαλείς λύσεις για όσους πρέπει να μετακινηθούν, προστασία για όσους έχουν ήδη εκτοπιστεί, και πολιτικές που επιτρέπουν στους ανθρώπους να μείνουν στον τόπο τους με ασφάλεια.

Το συμπέρασμα είναι  ότι η κλιματική ανθεκτικότητα δεν μπορεί να μένει στα χαρτιά και στις ομιλίες των πολιτικών. Σημαίνει πρόληψη πριν από την καταστροφή, προστασία την ώρα της κρίσης και πραγματική αποκατάσταση μετά.

Πηγή: ΙΜΟ

Με απλά λόγια, η νέα έρευνα δείχνει ότι πολλές παλαιότερες μελέτες δεν συνέκριναν σωστά δύο βασικά στοιχεία: το πραγματικό επίπεδο της θάλασσας στις ακτές και το υψόμετρο του εδάφους. Οι συγγραφείς διαπίστωσαν ότι πάνω από το 99% των μελετών που εξέτασαν είχαν κάποιο πρόβλημα σε αυτή τη σύγκριση. Στις περισσότερες περιπτώσεις, οι εκτιμήσεις βασίζονταν σε θεωρητικά μοντέλα της στάθμης της θάλασσας και όχι σε πραγματικές μετρήσεις στις ακτές.

Το αποτέλεσμα είναι ιδιαίτερα ανησυχητικό. Η μελέτη υπολογίζει ότι η πραγματική παράκτια στάθμη της θάλασσας είναι κατά μέσο όρο περίπου 24 έως 27 εκατοστά υψηλότερη από ό,τι υπέθεταν πολλές από τις υπάρχουσες αξιολογήσεις κινδύνου. Σε ορισμένες περιοχές, κυρίως στον Παγκόσμιο Νότο και στον Ινδο-Ειρηνικό, η διαφορά μπορεί να ξεπερνά ακόμη και το 1 μέτρο. Αυτό δεν σημαίνει ότι η θάλασσα «ανέβηκε ξαφνικά» τόσο πολύ. Σημαίνει ότι σε πολλές περιπτώσεις ο αρχικός υπολογισμός ξεκινούσε από λάθος βάση.

Γιατί έχει σημασία αυτό; Επειδή όταν η αφετηρία είναι λανθασμένη, τότε μπορεί να υποτιμάται και ο πραγματικός κίνδυνος για ανθρώπους, υποδομές, καλλιέργειες και ολόκληρες παράκτιες κοινότητες. Η μελέτη εκτιμά ότι, σε ένα υποθετικό σενάριο ανόδου της σχετικής στάθμης της θάλασσας κατά 1 μέτρο, η έκταση γης που θα βρεθεί κάτω από τη στάθμη της θάλασσας θα μπορούσε να είναι 31% έως 37% μεγαλύτερη από ό,τι έδειχναν παλιότερες εκτιμήσεις, ενώ και ο αριθμός των ανθρώπων που εκτίθενται στον κίνδυνο μπορεί να είναι σημαντικά υψηλότερος.

Το πιο ουσιαστικό συμπέρασμα είναι ότι πρέπει να βελτιώσουμε τα εργαλεία με τα οποία σχεδιάζουμε την προσαρμογή στην κλιματική κρίση. Σε μια εποχή όπου η διάβρωση των ακτών, οι πλημμύρες και τα ακραία καιρικά φαινόμενα γίνονται συχνότερα, η σωστή αποτύπωση του κινδύνου είναι απαραίτητη. Χωρίς αξιόπιστα δεδομένα, δεν μπορεί να υπάρξει ούτε σωστός σχεδιασμός, ούτε δίκαιη χρηματοδότηση, ούτε αποτελεσματική προστασία των πιο ευάλωτων περιοχών.

Πηγή: Nature

Η κλιματική αλλαγή «ξαναγράφει» τον υδρολογικό κύκλο

Η άνοδος της θερμοκρασίας εντείνει τον κύκλο του νερού: εξατμίζει περισσότερο νερό, παρέχει στην ατμόσφαιρα μεγαλύτερες ποσότητες υδρατμών και οδηγεί σε ξαφνικές, πιο έντονες και απρόβλεπτες βροχοπτώσεις. Το αποτέλεσμα δεν είναι περισσότερη συνολική βροχή, αλλά βροχή κατανεμημένη σε σύντομα, ακραία επεισόδια.

Πέρα από το κλίμα, υπάρχουν και σημαντικοί ανθρωπογενείς παράγοντες που ενισχύουν το παράδοξο:

• Άναρχη δόμηση και κάλυψη του εδάφους
• Κακή διαχείριση υδάτων
• Καταστροφή οικοσυστημάτων

Η Ελλάδα το έχει βιώσει έντονα τα τελευταία χρόνια:

Καταστροφικές καταιγίδες και πλημμύρες (π.χ. Θεσσαλία, Ήπειρος, Αττική) την ίδια στιγμή που η αγροτική παραγωγή και πολλά νησιά αντιμετωπίζουν σοβαρή λειψυδρία. Το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη νερού συνολικά, αλλά η κακή χρονική και χωρική κατανομή του.

Το «παράδοξο» της ταυτόχρονης πλημμύρας και λειψυδρίας δεν είναι παράδοξο. Είναι μια φυσική συνέπεια της κλιματικής κρίσης σε συνδυασμό με τις δικές μας επιλογές στη χρήση της γης και του νερού. Για να το αντιμετωπίσουμε χρειάζεται να μιμηθούμε τη φύση: να δώσουμε στο νερό χώρο να κινηθεί, να αποθηκευτεί και να διεισδύσει, αντί να προσπαθούμε να το διώξουμε γρήγορα όταν πέφτει και να το ψάχνουμε απεγνωσμένα όταν λείπει.

Υπάρχει λύση στο παράδοξο;

Υπάρχει λύση στο παράδοξο, αρκεί να επαναφέρουμε μια πιο υγιή σχέση με τον υδρολογικό κύκλο μέσα από τρεις συμπληρωματικές παρεμβάσεις. Πρώτον, με την επαναφορά της φυσικής υδρολογίας, δηλαδή την αποκατάσταση ρεμάτων, υγροτόπων και δασικών εκτάσεων, ώστε το έδαφος να ξαναλειτουργεί ως «σφουγγάρι» που συγκρατεί το νερό αντί να το αφήνει να χάνεται γρήγορα προς τη θάλασσα. Δεύτερον, με σύγχρονες υποδομές διαχείρισης νερού, όπως ταμιευτήρες πολλαπλού σκοπού, έργα τεχνητού εμπλουτισμού υπόγειων υδροφορέων, ανθεκτικά αποχετευτικά συστήματα και δίκτυα ύδρευσης με ελάχιστες διαρροές, που αξιοποιούν αποτελεσματικά τόσο τις έντονες βροχοπτώσεις όσο και τα διαθέσιμα αποθέματα. Και τρίτον, με την έξυπνη χρήση και ανακύκλωση νερού, εφαρμόζοντας τεχνολογίες εξοικονόμησης στην άρδευση, ανακυκλώνοντας το νερό για αστικές και γεωργικές ανάγκες.

Εν ολίγοις, η ενίσχυση της κλιματικής ανθεκτικότητας είναι η μόνη πραγματική λύση, γιατί η κλιματική αλλαγή όχι μόνο δεν πρόκειται να σταματήσει, αλλά θα ενταθεί όσο συνεχίζουμε το business as usual. Μόνο αν προσαρμόσουμε τις υποδομές, τις πόλεις και τον τρόπο διαχείρισης του νερού στις νέες συνθήκες θα μπορέσουμε να μειώσουμε τον κίνδυνο πλημμυρών και ταυτόχρονα να αντιμετωπίσουμε αποτελεσματικά τη λειψυδρία.

Για περισσότερες πληροφορίες, συμβουλευτείτε τις επιστημονικές εργασίες:

• https://www.mdpi.com/2225-1154/11/3/49
• https://doi.org/10.1016/j.cacint.2024.100169
• https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter11.pdf

Η ατμοσφαιρική διαταραχή που σχηματίστηκε στις 18 Νοεμβρίου πάνω από την Ιταλία δημιούργησε παρατεταμένη ροή από την Κεντρική Μεσόγειο με ασταθείς αέριες μάζες και επίμονες ζώνες σύγκλισης, οδηγώντας σε καταρρακτώδεις βροχές και καταιγίδες, ξαφνικές πλημμύρες, κατολισθήσεις και θυελλώδεις ανέμους στη Δυτική Ελλάδα και την Αλβανία. Το σύστημα προκάλεσε έναν θάνατο στην Αλβανία, εκατοντάδες εκκενώσεις και εκτεταμένες ζημιές σε υποδομές.

Σύμφωνα με το ClimaMeter, σε σχέση με τις προηγούμενες δεκαετίες, παρόμοιες κακοκαιρίες σήμερα εμφανίζουν:

• έως 10% περισσότερη βροχόπτωση

• έως 10% ισχυρότερους ανέμους

Τα στοιχεία δείχνουν ότι η κλιματική αλλαγή –και όχι μόνο η φυσική μεταβλητότητα– είναι βασικός παράγοντας πίσω από τη μεγαλύτερη ένταση των φαινομένων. Η θέρμανση της θάλασσας παρέχει επιπλέον ενέργεια, ενισχύοντας τη ραγδαιότητα των βροχοπτώσεων και των ανέμων, ενώ οι σύγχρονες ατμοσφαιρικές συνθήκες (1987–2023) είναι σαφώς πιο υγρές σε σχέση με τις δεκαετίες 1950–1986. Αυτό συνάδει με τα συμπεράσματα της IPCC για την ενίσχυση των μεσογειακών κυκλώνων λόγω της υπερθέρμανσης του πλανήτη.

Πέρα από τους κλιματικούς παράγοντες, η μελέτη επισημαίνει ότι η αστική επέκταση, η έκθεση παράκτιων υποδομών και η ανεπαρκής προετοιμασία για ακραία φαινόμενα έχουν ενισχύσει τις συνέπειες της κακοκαιρίας.

Οι ειδικοί που συμμετέχουν στη μελέτη τονίζουν ότι:

• παρότι η κλιματική αλλαγή δεν «δημιουργεί» τα φαινόμενα, ενισχύει τις επιπτώσεις τους,

• ακόμη και μικρές αυξήσεις στην ένταση της βροχής ή του ανέμου μπορούν να προκαλέσουν σημαντικές καταστροφές,

• απαιτούνται καλύτερα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης, ανθεκτικές υποδομές και αποτελεσματικός σχεδιασμός για την προσαρμογή σε πιο ισχυρές μελλοντικές καταιγίδες.

Ο Σταύρος Ντάφης δήλωσε:

«Η ανάλυσή μας δείχνει ότι υφέσεις όπως αυτή που οδήγησε στα καταστροφικά φαινόμενα στην Ήπειρο εκδηλώνονται πλέον σε ένα θερμότερο και πιο υγρό κλίμα σε σχέση με το παρελθόν. Αν και η κλιματική αλλαγή δεν δημιούργησε τις καταιγίδες, ενίσχυσε ξεκάθαρα τις επιπτώσεις τους. Τα δεδομένα δείχνουν ότι παρόμοια καιρικά μοτίβα σήμερα είναι πιο πιθανό να φέρουν εντονότερες βροχοπτώσεις και ισχυρότερους ανέμους, αυξάνοντας τον κίνδυνο καταστροφικών πλημμυρών όπως αυτές που είδαμε στη Δυτική Ελλάδα».

Από την πλευρά του ο Κωνσταντίνος Λαγουβάρδος δήλωσε επίσης:

«Γεγονότα όπως οι πρόσφατες πλημμύρες αναδεικνύουν πόσο ευάλωτη είναι η Ελλάδα και τα Δυτικά Βαλκάνια σε ταχέως εντεινόμενες μεσογειακές καταιγίδες. Ακόμη και σχετικά μικρές αυξήσεις στη βροχόπτωση ή τον άνεμο, της τάξης του 10%, μπορούν να οδηγήσουν σε σημαντικές επιπτώσεις όταν συνδυάζονται με κορεσμένα εδάφη, απότομο ανάγλυφο και επεκτεινόμενες αστικές περιοχές. Η κατανόηση αυτών των τάσεων είναι κρίσιμη για τη βελτίωση των συστημάτων έγκαιρης προειδοποίησης και της προετοιμασίας για φυσικές καταστροφές».

Τέλος, ο κύριος επιστημονικός υπεύθυνος του Climameter, Davide Faranda δήλωσε:

«Αυτή η μεσογειακή διαταραχή δείχνει πως η ανθρωπογενής κλιματική αλλαγή ήδη ενισχύει ακραία καιρικά φαινόμενα στην περιοχή των Βαλκανίων. Για να περιοριστεί η αύξηση των καταστροφικών γεγονότων, η μείωση των εκπομπών παραμένει απαραίτητη προϋπόθεση. Ταυτόχρονα, η προσαρμογή των κοινοτήτων μας με καλύτερο αστικό σχεδιασμό, ανθεκτικές υποδομές και βελτιωμένα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης είναι ζωτικής σημασίας ώστε να μειωθούν οι επιπτώσεις από ισχυρότερες καταιγίδες και εντονότερες βροχοπτώσεις στο μέλλον».

Η έρευνα αποτελεί μέρος του ευρωπαϊκού προγράμματος ClimaMeter και στηρίζεται σε δεδομένα επανάλυσης ERA5 της υπηρεσίας Copernicus.

Πηγή: Climameter

Μέσα στις πλημμυρισμένες εκτάσεις και η περιοχή της Ανατολικής Θεσσαλίας και κυρίως η περιοχής της λίμνης Κάρλα όπου ξανά σχηματίστηκε η λίμνη που είχε αποξηρανθεί πριν αρκετά χρόνια, με την έκτασή της στις 20 Σεπτεμβρίου 2023 να φτάνει περίπου τα 190 χιλιάδες στρέμματα. 

Ένα χρόνο μετά την κακοκαιρία Daniel φαίνεται πως το μεγαλύτερο μέρος των πλημμυρισμένων εκτάσεων στη λίμνη Κάρλα στέγνωσε πολύ πιο γρήγορα από ό,τι αναμένεται, ενώ ένα μικρό τμήμα της παραμένει ακόμα πλημμυρισμένο. Επιπλέον, στα σημεία όπου οι πλημμυρισμένες εκτάσεις έχουν στεγνώσει η υποβάθμιση του εδάφους είναι κάτι παραπάνω από εμφανής.

Στις παρακάτω δορυφορικές εικόνες που επεξεργάστηκε η επιστημονική ομάδα του climatebook παρουσιάζεται σε υψηλή ανάλυση η κατάσταση στη λίμνη Κάρλα πέρυσι λίγες μέρες μετά την έλευση της κακοκαιρίας Daniel (στις 20 Σεπτεμβρίου 2023), και φέτος ένα χρόνο μετά (στις 4 Σεπτεμβρίου 2024).

Εικόνα 1. Δορυφορική εικόνα από την περιοχή της λίμνης Κάρλα από τον δορυφόρο Sentinel-2 στις 20 Σεπτεμβρίου 2023. Πηγή δεδομένων: Sentinel-2 / Copernicus. Ανάλυση & οπτικοποίηση δεδομένων: climatebook.gr.

Εικόνα 2. Δορυφορική εικόνα από την περιοχή της λίμνης Κάρλα από τον δορυφόρο Sentinel-2 στις 4 Σεπτεμβρίου 2024. Πηγή δεδομένων: Sentinel-2 / Copernicus. Ανάλυση & οπτικοποίηση δεδομένων: climatebook.gr.

Μεταξύ 4 και 7 Σεπτεμβρίου κατά την Κακοκαιρία «Δανιήλ» εκδηλώθηκαν ισχυρές βροχοπτώσεις οι οποίες είχαν ως αποτέλεσμα σοβαρά πλημμυρικά φαινόμενα κυρίως στη Θεσσαλία, και την απώλεια 15 ανθρώπινων ζωών.

Η ασυνήθιστη για την εποχή ατμοσφαιρική διάταξη προκάλεσε πολύωρες και ισχυρές καταιγίδες στα ανατολικά ηπειρωτικά τμήματα της χώρας μας, κυρίως μεταξύ 5 και 6 Σεπτεμβρίου. Ο μετεωρολογικός σταθμός του meteo.gr του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών κατέγραψε 760 mm μέγιστο ημερήσιο ύψος βροχής στη Ζαγορά Πηλίου και συνολικά κατά την κακοκαιρία «Δανιήλ» 1235 mm στη Μακρινίτσα Πηλίου. Μεγάλα ύψη βροχής καταγράφηκαν και στις πόλεις της Καρδίτσας (659 mm) και του Βόλου (617 mm), με τη δεύτερη να κηρύσσεται σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης για διάστημα 6 μηνών (βλ. Εικόνα 1). Τα ποσά βροχής σε διάστημα 4 ημερών αντιστοιχούν στο μέσο ετήσιο ύψος βροχής για αυτές τις περιοχές.

Εικόνα 1. Αθροιστική βροχόπτωση κατά την διάρκεια της καταστροφικής κακοκαιρίας «Δανιήλ» στο χρονικό διάστημα 4 με 7 Σεπτεμβρίου 2023. Πηγή δεδομένων: meteo.gr/Ε.Α.Α.

Αποτέλεσμα των βροχοπτώσεων ρεκόρ στη Θεσσαλία ήταν η κατάκλιση του θεσσαλικού κάμπου από νερό, με περίπου 720.000 στρέμματα καλλιεργήσιμων εκτάσεων να πλημμυρίζουν μέχρι τις 9 Σεπτεμβρίου (βλ. Εικόνα 2). Η υπερχείλιση της τεχνητής λίμνης Κάρλα βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη στις αρχές του 2024 .

Εικόνα 2. Οι μέγιστες πλημμυρισμένες εκτάσεις στη Θεσσαλία κατά την διάρκεια της καταστροφικής κακοκαιρίας «Δανιήλ» τον Σεπτέμβριο 2023. Πηγή δεδομένων: Copernicus – Sentinel1 – Sentinel2. Επεξεργασία & Οπτικοποίηση δεδομένων: climatebook.gr.

Περισσότερα για την κατάσταση του κλίματος στην Ελλάδα για το 2023 στην έκθεση που δόθηκε στη δημοσιότητα από την επιστημονική ομάδα του climatebook.gr: https://climatebook.gr/statistics/klimatiki-apotimisi-2023/

Πηγή δεδομένων: meteo.gr / Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, Copernicus.