Στο επίκεντρο βρίσκεται η MiQ, μια από τις σημαντικότερες εθελοντικές πλατφόρμες πιστοποίησης εκπομπών μεθανίου, η οποία αξιολογεί εγκαταστάσεις φυσικού αερίου και εκδίδει πιστοποιητικά για τις επιδόσεις τους. Σύμφωνα με έρευνα των Gas Outlook και The Guardian, σε πιστοποιημένες εγκαταστάσεις στις ΗΠΑ εντοπίστηκαν με οπτικές κάμερες διαρροές μεθανίου και προβλήματα σε πυρσούς καύσης, ακόμη και σε σημεία που είχαν λάβει πολύ υψηλές βαθμολογίες. Η MiQ υποστηρίζει ότι το σύστημά της βασίζεται σε ελέγχους από ανεξάρτητους auditors και ότι τα στιγμιότυπα από κάμερες δεν αρκούν από μόνα τους για να αποδείξουν αδήλωτες εκπομπές. Παρ’ όλα αυτά, η ίδια η έρευνα δείχνει ότι οι έλεγχοι βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στα στοιχεία που δηλώνουν οι ίδιες οι εταιρείες, χωρίς υποχρεωτική ανεξάρτητη και συνεχή μέτρηση επί τόπου.

Γιατί έχει σημασία αυτό; Επειδή το μεθάνιο είναι εξαιρετικά ισχυρό αέριο του θερμοκηπίου: σε ορίζοντα 20 ετών θερμαίνει την ατμόσφαιρα περίπου 82,5 φορές περισσότερο από το CO₂. Και επειδή ολοένα περισσότερα στοιχεία δείχνουν ότι οι πραγματικές εκπομπές από πετρελαϊκές και αεριοπαραγωγικές περιοχές μπορεί να είναι πολύ υψηλότερες από τις επίσημες δηλώσεις. Δορυφορικά δεδομένα του MethaneSAT για τη λεκάνη Permian στο Τέξας στις ΗΠΑ έδειξαν εκπομπές περίπου τετραπλάσιες από τις επίσημες εκτιμήσεις της αμερικανικής EPA, ενώ ανάλυση του RMI υπολόγισε ότι στο Τέξας χάθηκε 3 έως 4,5 φορές περισσότερο αέριο από ό,τι ανέφεραν οι φορείς εκμετάλλευσης.

Η ευρωπαϊκή διάσταση είναι κρίσιμη. Η ΕΕ έχει ήδη θέσει σε ισχύ τον νέο Κανονισμό για το μεθάνιο, με σταδιακές απαιτήσεις για τους εισαγωγείς: από το 2025 ζητούνται πληροφορίες για την προέλευση και τα μέτρα παρακολούθησης, από το 2027 απαιτούνται ισοδύναμα συστήματα monitoring-reporting-verification, από το 2028 θα ζητείται αναφορά έντασης μεθανίου και από το 2030 θα ισχύουν ανώτατα όρια. Την ίδια στιγμή, οι ΗΠΑ ήταν το 2025 ο μεγαλύτερος προμηθευτής LNG της ΕΕ, καλύπτοντας το 56% των ευρωπαϊκών εισαγωγών LNG. Αυτό σημαίνει ότι η αξιοπιστία αυτών των πιστοποιήσεων δεν είναι ένα αμερικανικό θέμα μακριά από εμάς· αφορά άμεσα την ευρωπαϊκή ενεργειακή πολιτική και την κλιματική αξιοπιστία της ίδιας της Ένωσης.

Το βασικό συμπέρασμα είναι απλό: δεν αρκεί ένα καύσιμο να χαρακτηρίζεται «χαμηλών εκπομπών» για να είναι πράγματι τέτοιο. Στην εποχή της κλιματικής κρίσης, η διαφορά δεν κρίνεται μόνο στο τι υπόσχεται η αγορά, αλλά στο ποιος μετρά, πώς μετρά και πόσο διαφανή είναι τα δεδομένα. Και ίσως αυτό να είναι το πιο σημαντικό μάθημα από τη νέα αυτή υπόθεση γύρω από το LNG.

Πηγή: Gasoutlook.com

Η IPCC δίνει παγκόσμια διάμεση τιμή 12 gCO₂-eq/kWh για την πυρηνική σε πλήρη ανάλυση κύκλου ζωής, με την ηλεκτροπαραγωγή από φυσικό αέριο να είναι περίπου 40 φορές πιο ρυπογόνα. Για τη γαλλική πυρηνική ενέργεια, οι σχετικές αναλύσεις κατεβαίνουν περίπου στα 4–6 gCO₂-eq/kWh, ακριβώς επειδή τα ανάντη στάδια τροφοδοτούνται ήδη από πολύ αποανθρακοποιημένο ηλεκτρικό μίγμα. Άρα η γαλλική πυρηνική είναι επιπρόσθετα χαμηλών εκπομπών λόγω των ΑΠΕ. Από την εξίσωση του Προέδρου όμως αφαιρέθηκε η εξόρυξη ουρανίου, ο εμπλουτισμός, οι κατασκευές, το καύσιμο, τα απόβλητα και η αποξήλωση στο τέλος της ζωής των εργοστασίων που αυξάνουν τις εκπομπές σε πολύ μεγαλύτερα επίπεδα.

Κάτι ακόμη που αφαιρέθηκε σκοπίμως από το αφήγημα είναι το νερό. Στη Γαλλία, σύμφωνα με επίσημη ανάλυση του Haut-commissariat à la stratégie et au plan, το 47% των υδατικών απολήψεων το 2020 συνδεόταν με τον ενεργειακό τομέα, ιδίως λόγω πυρηνικών σταθμών με ανοιχτό κύκλωμα ψύξης. Και το ίδιο το γαλλικό κράτος αναγνωρίζει ότι σε περιόδους ξηρασίας και υψηλών θερμοκρασιών οι πυρηνικοί σταθμοί μειώνουν ή διακόπτουν τη λειτουργία τους. Με άλλα λόγια η πυρηνική ενέργεια προκαλεί υδρολογική πίεση.

Και εδώ έρχεται η τρίτη αποσιώπηση: οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Ο ίδιος ο γαλλικός διαχειριστής RTE είναι σαφής: η κλιματική ουδετερότητα το 2050 είναι αδύνατη χωρίς σημαντική ανάπτυξη των ΑΠΕ, ενώ για το 2030 χρειάζεται να αναπτυχθούν «όσο το δυνατόν ταχύτερα» οι ώριμες ανανεώσιμες τεχνολογίες. Άρα το κλειδί δεν είναι η πυρηνική ως απάντηση, αλλά η ταχεία ανάπτυξη ΑΠΕ, δικτύων, αποθήκευσης και εξοικονόμησης, με ειλικρίνεια για όλες τις εκπομπές και όλες τις επιπτώσεις. Τέλος, η ρωσική εξάρτηση δεν έχει εξαφανιστεί: παραμένει σε κρίσιμα στάδια της αλυσίδας καυσίμου και ειδικά στην επεξεργασία ανακυκλωμένου ουρανίου. Επομένως, το αφήγημα περί πλήρους πυρηνικής “κυριαρχίας” είναι υπερβολικό.

Υπάρχει, όμως, και μια ακόμη αποσιώπηση: το κόστος και η καθυστέρηση. Τα νέα πυρηνικά δεν είναι λύση άμεσης απόδοσης, αλλά έργα πανάκριβα, αργά και υψηλού ρίσκου. Ακόμη και στη Γαλλία, ο πρώτος νέος πυρηνικός αντιδραστήρας δεν αναμένεται πριν από το 2038, δηλαδή σε μια χρονική στιγμή όπου η ενεργειακή μετάβαση θα έπρεπε ήδη να έχει προχωρήσει αποφασιστικά με ΑΠΕ, αποθήκευση και νέα δίκτυα. Με άλλα λόγια, η πυρηνική υπόσχεση σήμερα κινδυνεύει να φτάσει όταν πλέον δεν θα είναι αυτή που θα κρίνει τη μάχη της απανθρακοποίησης.

Οι δηλώσεις του Έλληνα Πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη στο ίδιο συνέδριο αναδεικνύουν μια πολιτική αντίφαση. Από τη μία αναγνωρίζει ότι οι ΑΠΕ ήδη στηρίζουν την ελληνική ηλεκτροπαραγωγή, μειώνουν τις τιμές και ενισχύουν την ενεργειακή ασφάλεια. Από την άλλη ανοίγει τώρα τη συζήτηση για την εξαιρετικά ακριβή πυρηνική ενέργεια, ενώ προωθεί ταυτόχρονα εξορύξεις υδρογονανθράκων στο Ιόνιο και μεγαλύτερη εξάρτηση από εισαγόμενο LNG. Αυτό συνιστά ένα αντιφατικό ενεργειακό μείγμα που προσπαθεί να τα χωρέσει όλα: και ορυκτά καύσιμα, και πυρηνικά, και ΑΠΕ. Και τελικά, το κόστος αυτής της αντίφασης μετακυλίεται στους πολίτες και στο περιβάλλον.

Τι δείχνουν τα δεδομένα: CO₂ σαν 6,6 εκατ. αυτοκίνητα

Σύμφωνα με την T&E, 1.043 ευρωπαϊκά ferries που αναλύθηκαν για το 2023 στην Ευρώπη εξέπεμψαν 13,4 εκατ. τόνους CO₂, ποσότητα που αντιστοιχεί στις ετήσιες εκπομπές 6,6 εκατομμυρίων αυτοκινήτων.

Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι το σκέλος της τοπικής ρύπανσης: σε πόλεις όπως Βαρκελώνη, Δουβλίνο και Νάπολη, τα ferries ευθύνονται για περισσότερα οξείδια του θείου (SOx) από όλα τα αυτοκίνητα της πόλης μαζί. Η Βαρκελώνη, μάλιστα, καταγράφεται ως το λιμάνι με τις υψηλότερες εκπομπές CO₂ από ferries στην Ευρώπη, ενώ παρά τους κανόνες χαμηλού θείου στη Μεσόγειο,τα ferries εκεί εκπέμπουν 1,8 φορές περισσότερα SOx από τα αυτοκίνητα της πόλης.

Σε επίπεδο δραστηριότητας/δρομολογίων, η T&E αναφέρει ως υψηλότερα ρυπογόνα (σε εκπομπές) το δρομολόγιο Travemünde–Helsinki, μπροστά από το Dover–Calais.

Επίπτωση στην υγεία των πόλεων

Το πρόβλημα δεν είναι μόνο πόσο εκπέμπουν τα πλοία, αλλά πού εκπέμπουν. Τα ferries κινούνται επαναλαμβανόμενα σε σταθερές γραμμές και, κρίσιμα, περνούν μεγάλο μέρος του χρόνου τους πολύ κοντά σε κατοικημένες περιοχές λιμένων. Η σχετική έκθεση της T&E περιγράφει ότι ένας γερασμένος στόλος σχεδόν 2.000 πλοίων περνά πάνω από 60% του χρόνου του εντός 5 ναυτικών μιλίων από πυκνοκατοικημένες ζώνες, τροφοδοτώντας τη «παράκτια» ατμοσφαιρική ρύπανση.

Τα SOx στην ατμόσφαιρα οδηγούν στη δημιουργία λεπτών σωματιδίων που συνδέονται με σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία, ιδίως όταν η έκθεση είναι χρόνια και συμβαίνει δίπλα σε κατοικίες, σχολεία και χώρους εργασίας γύρω από λιμάνια.

Ρυθμίσεις θείου στη Μεσόγειο: σημαντική πρόοδος, αλλά όχι αρκετή

Ένα μεγάλο βήμα έγινε όταν η Μεσόγειος έγινε επίσημα Περιοχή Ελέγχου Εκπομπών για SOx (Med SOx ECA) και τέθηκε σε ισχύ όριο 0,10% σε θείο στο ναυτιλιακό καύσιμο από 1 Μαΐου 2025.

Κι όμως, η εικόνα της Βαρκελώνης δείχνει κάτι σημαντικό: οι κανόνες χαμηλού θείου μειώνουν τη ρύπανση, αλλά δεν μηδενίζουν το πρόβλημα—ιδίως όταν υπάρχει μεγάλος όγκος δρομολογίων, παλιά πλοία και ανεπαρκής ηλεκτροδότηση στο λιμάνι.

Ηλεκτρικά ferries: η «εύκολη» (και συχνά οικονομική) αποανθρακοποίηση στη ναυτιλία μικρών αποστάσεων

Εδώ βρίσκεται το πιο πρακτικό συμπέρασμα της μελέτης: σε αντίθεση με τη βαθιά θαλάσσια ναυτιλία, τα ferries είναι υποψήφια για ηλεκτροκίνηση λόγω μικρότερων αποστάσεων και προβλέψιμων δρομολογίων.

Η έκθεση “Full Charge ahead” της T&E εκτιμά ότι έως το 2035:

• 52% των υφιστάμενων ferries θα μπορούσαν να βασιστούν σε μπαταρία (battery-electric propulsion).

• Για περίπου 20% των πλοίων/δρομολογίων, η μετάβαση θα μπορούσε να είναι ήδη φθηνότερη από τα ορυκτά καύσιμα από το 2025.

• Το βασικό εμπόδιο δεν είναι τεχνικό αλλά υποδομών: η φόρτιση στα λιμάνια. Ωστόσο, για το 57% των λιμένων που εξετάστηκαν, αρκούν φορτιστές κάτω από 5 MW.

Παράλληλα, η T&E σημειώνει ότι η ηλεκτροδότηση και υβριδοποίηση μπορούν να μειώσουν τις εκπομπές CO₂ των ferries έως και 42% (ιδίως ως άμεσο, μεταβατικό «κύμα» τεχνολογίας πριν το πλήρες battery-electric όπου γίνεται).

Τι σημαίνει αυτό για την Ελλάδα: Πειραιάς, νησιωτικότητα και πραγματικός «αέρας πόλης»

Για την Ελλάδα, το θέμα είναι διπλά κρίσιμο: τα ferries είναι υποδομή ζωής για τη νησιωτικότητα, αλλά ταυτόχρονα τα μεγάλα λιμάνια «ακουμπάνε» πάνω στον αστικό ιστό. Η ίδια έκθεση της T&E αναφέρει ενδεικτικά ότι τα συμβατικά ferries μπορούν να προκαλούν 15 έως και πάνω από 100 φορές περισσότερη ατμοσφαιρική ρύπανση (κοντά σε μεγάλες παράκτιες πόλεις όπως Dublin, Belfast, Πειραιάς, Las Palmas) σε σύγκριση με τα επιβατικά αυτοκίνητα αυτών των πόλεων.

Η Μεσόγειος έχει:

• πιο μεγάλα και παλαιότερα πλοία σε αρκετές γραμμές,

• έντονη εποχικότητα (αιχμές καλοκαιριού),

• λιμάνια με υψηλή εγγύτητα σε κατοικημένες περιοχές.

Τρεις ρεαλιστικές κινήσεις πολιτικής που ξεκλειδώνουν την αλλαγή

Η τεχνολογία δεν αρκεί χωρίς κανόνες και δημόσιες επιλογές. Η T&E προτείνει (σε ευρωπαϊκό επίπεδο) παρεμβάσεις όπως:

1. Να αλλάξουν οι ευρωπαϊκοί κανόνες (ETS και FuelEU Maritime) ώστε να καλύπτουν περισσότερα πλοία, δηλαδή να μπαίνουν περισσότερα πλοία στο “πληρώνω για τις εκπομπές” και στα κίνητρα για καθαρότερα καύσιμα

2. Ενίσχυση της εφαρμογής ηλεκτροδότησης παραμονής (shore power), ώστε να υπάρχει επαρκής φόρτιση σε μεγάλα λιμάνια ferries.

3. Δημόσιες συμβάσεις/άγονες γραμμές με κριτήρια μηδενικών εκπομπών (π.χ. μέσω πράσινων προμηθειών και όρων διαγωνισμών), ώστε η δημόσια χρηματοδότηση να οδηγεί σε πραγματική καθαρή ανανέωση στόλου.

Για την Ελλάδα ειδικά, αυτό μεταφράζεται σε κάτι πολύ συγκεκριμένο: υποδομές φόρτισης και ηλεκτροδότησης στα λιμάνια, «πράσινοι» όροι στις συμβάσεις δημόσιας υπηρεσίας όπου εφαρμόζονται, και ένα σχέδιο ανανέωσης στόλου που να μην εγκλωβίζει τη χώρα σε νέα μακροχρόνια εξάρτηση από ορυκτά καύσιμα.

Πηγή: Transport & Environment
Εικόνα εξωφύλλου: Sun Princess Cruiseship by Jason Thien via Flickr

Η διάσκεψη αποτελεί καρπό μιας δεκαετούς προσπάθειας που ξεκίνησε το 2015 με τη Συμφωνία των Παρισίων. Αν και η Συμφωνία θέτει ως στόχο τον περιορισμό της υπερθέρμανσης στον 1,5°C σε σχέση με τα προβιομηχανικά επίπεδα, δεν καθορίζει συγκεκριμένο μηχανισμό για τη σταδιακή κατάργηση της παραγωγής ορυκτών καυσίμων. Για τον λόγο αυτό, ηγέτες νησιωτικών κρατών του Ειρηνικού, αντιμετωπίζοντας την κλιματική αλλαγή ως υπαρξιακή απειλή λόγω της ανόδου της στάθμης της θάλασσας, προώθησαν την ιδέα μιας συμφωνίας μη διάδοσης των ορυκτών καυσίμων. Σήμερα, η πρωτοβουλία συγκεντρώνει την υποστήριξη 18 κρατών, 145 πόλεων και περιφερειών — μεταξύ των οποίων και η Αθήνα — καθώς και άνω των 4.000 οργανισμών.

Σε αντίθεση με τις διασκέψεις του ΟΗΕ, όπου η ομοφωνία συχνά οδηγεί σε αποτελέσματα ελάχιστου κοινού παρονομαστή, τέτοιες συμμαχίες επιτρέπουν σε πρόθυμα κράτη και πόλεις να προχωρούν ταχύτερα. Παρότι οι συμμετέχουσες χώρες δεν αντιπροσωπεύουν το μεγαλύτερο μερίδιο των παγκόσμιων εκπομπών, η εμπλοκή μεγάλων αστικών κέντρων είναι καθοριστική: οι πόλεις ευθύνονται για σημαντικό ποσοστό των εκπομπών, αλλά ταυτόχρονα διαθέτουν ισχυρά εργαλεία πολιτικής σε τομείς όπως οι μεταφορές, η ενέργεια και ο αστικός σχεδιασμός.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η ηγεσία της Κολομβίας — μιας χώρας με σημαντικά αποθέματα πετρελαίου — που στέλνει μήνυμα πολιτικού θάρρους, αναγνωρίζοντας την ανάγκη διαφοροποίησης του παραγωγικού της μοντέλου. Από την άλλη, η Ολλανδία, με τη μακρά εμπειρία της στην κλιματική διπλωματία και τη στήριξή της στην προεδρία της COP, ενισχύει τη θεσμική και γεωπολιτική βαρύτητα της πρωτοβουλίας. Μαζί, οι δύο χώρες επιχειρούν να μετατοπίσουν τη διεθνή συζήτηση από το «αν» στο «πώς» της μετάβασης και αυτό συνιστά μια ουσιαστική εξέλιξη στη διπλωματία του κλίματος.

Περισσότερες πληροφορίες:
– Transition Away Conference. (n.d.). About the Conference. Retrieved February 17, 2026, from https://transitionawayconference.com/about
– Fossil Fuel Non-Proliferation Treaty Initiative. (n.d.). Our mission and history. Retrieved February 17, 2026, from https://fossilfueltreaty.org/about-treaty
– Fossil Fuel Non-Proliferation Treaty Initiative. (n.d.). Endorsements. Retrieved February 17, 2026, from https://fossilfueltreaty.org/endorsements
– Worldometer. (n.d.). Colombia oil: reserves, production and consumption statistics. Retrieved February 17, 2026, from https://www.worldometers.info/oil/colombia-oil/

Η μελέτη εξετάζει τις οικονομικές επιπτώσεις της κλιματικής πολιτικής (κυρίως μέσω τιμολόγησης άνθρακα) στους ιδιοκτήτες υφιστάμενων μονάδων ηλεκτροπαραγωγής από ορυκτά καύσιμα παγκοσμίως. Οι συγγραφείς υπολογίζουν την αξία των λεγόμενων «εγκλωβισμένων περιουσιακών στοιχείων» (stranded assets), δηλαδή των μελλοντικών εσόδων που χάνονται επειδή οι μονάδες πρέπει να αποσυρθούν πρόωρα ή να λειτουργούν με αυξημένο κόστος ώστε να επιτευχθούν οι διεθνείς κλιματικοί στόχοι (1,5°C–2,6°C).

Χρησιμοποιώντας δεδομένα για 16.438 μονάδες άνθρακα, φυσικού αερίου και πετρελαίου, η ανάλυση εκτιμά τις απώλειες σε επίπεδο μονάδας, εταιρείας και χώρας, λαμβάνοντας υπόψη διαφορετικά σενάρια τιμών άνθρακα, ποσοστά μετακύλισης του κόστους στους καταναλωτές και προεξοφλητικά επιτόκια. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στο ποιοι εταιρικοί και κρατικοί φορείς συγκεντρώνουν τον μεγαλύτερο οικονομικό κίνδυνο.

Το παγκόσμιο μέγεθος του προβλήματος

Σύμφωνα με τη μελέτη:

• Αν ο κόσμος ακολουθήσει πορεία συμβατή με τον στόχο του 1,5°C, οι συνολικές οικονομικές απώλειες για τις μονάδες ηλεκτροπαραγωγής από ορυκτά καύσιμα φτάνουν τα 1,9 τρισεκατομμύρια δολάρια.

• Περίπου το 75% αυτών των απωλειών αφορά τον άνθρακα, το πιο ρυπογόνο καύσιμο.

• Το οικονομικό ρίσκο δεν κατανέμεται ισότιμα: λίγες δεκάδες εταιρείες κατέχουν πάνω από το μισό των εγκλωβισμένων αξιών παγκοσμίως.

Με απλά λόγια, η ενεργειακή μετάβαση έχει «νικητές και ηττημένους», και οι ηττημένοι είναι πολύ συγκεκριμένοι.

Η Ευρώπη: λιγότερος άνθρακας, αλλά όχι χωρίς ρίσκο

Σε σύγκριση με την Κίνα ή την Ινδία, η Ευρώπη εμφανίζεται λιγότερο εκτεθειμένη σε εγκλωβισμένες μονάδες άνθρακα:

• Πολλές ευρωπαϊκές χώρες έχουν ήδη αποσύρει μεγάλο μέρος του λιγνίτη και του άνθρακα.
• Η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει εδώ και χρόνια σύστημα εμπορίας εκπομπών (EU ETS), το οποίο έχει αυξήσει σταδιακά το κόστος του άνθρακα και έχει ωθήσει τις επιχειρήσεις σε πιο έγκαιρες αποφάσεις απόσυρσης.

Ωστόσο, η μελέτη δείχνει ότι η Ευρώπη δεν είναι εκτός κινδύνου. Τα τελευταία 15–20 χρόνια, πολλές ευρωπαϊκές χώρες αντικατέστησαν τον άνθρακα με μονάδες φυσικού αερίου, θεωρώντας τες «μεταβατική λύση». Αυτές οι μονάδες είναι σχετικά νέες και έχουν ακόμη δεκαετίες θεωρητικής ζωής μπροστά τους. Αν οι κλιματικοί στόχοι γίνουν αυστηρότεροι, μεγάλο μέρος αυτών των επενδύσεων κινδυνεύει επίσης να εγκλωβιστεί οικονομικά. Στη λίστα των ευρωπαϊκών εταιρειών με σημαντική έκθεση εμφανίζονται μεγάλοι ενεργειακοί όμιλοι, όπως η Engie (Γαλλία) και άλλοι δημόσιοι ή ημιδημόσιοι πάροχοι ηλεκτρικής ενέργειας.

Γιατί αυτό έχει σημασία για την πολιτική και την κοινωνία

Η μελέτη τονίζει κάτι κρίσιμο:
οι εταιρείες (και τα κράτη) που κινδυνεύουν να χάσουν τα περισσότερα είναι συχνά εκείνες που έχουν και τη μεγαλύτερη πολιτική επιρροή.

• Στην Κίνα και την Ινδία, πρόκειται κυρίως για κρατικές επιχειρήσεις.

• Στην Ευρώπη, πολλές μονάδες ανήκουν σε δημόσιους ή ρυθμιζόμενους οργανισμούς, πράγμα που σημαίνει ότι οι οικονομικές απώλειες μπορεί τελικά να μεταφερθούν στους φορολογούμενους ή στους καταναλωτές.

Αυτό εξηγεί γιατί η κλιματική πολιτική συχνά συναντά αντιστάσεις όχι μόνο ιδεολογικές, αλλά και καθαρά οικονομικές.

Η μελέτη καταλήγει σε ένα σαφές συμπέρασμα, ότι όσο πιο γρήγορα σχεδιαστεί και εφαρμοστεί η απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα, τόσο μικρότερο θα είναι το οικονομικό και κοινωνικό κόστος της μετάβασης.

Πηγή: Nature

Η Ισπανία πρωταγωνιστεί, υιοθετώντας τον πιο φιλόδοξο στόχο στην Ευρώπη: 22 GW αποθήκευσης έως το 2030. Η χώρα δίνει έμφαση στις μπαταρίες μεγάλης κλίμακας ώστε να περιορίσει τη συχνή αχρήστευση των ΑΠΕ — ένα πρόβλημα που θα επιδεινώνεται όσο η ηλιακή και αιολική παραγωγή συνεχίζουν να αυξάνονται.

Η Ιρλανδία εστιάζει σε μακράς διάρκειας αποθήκευση, σχεδιάζοντας πώς θα αξιοποιήσει την υπερπαραγωγή αιολικής ενέργειας και πώς θα περιορίσει την ανάγκη για φυσικό αέριο τις κρύες, άπνοες ημέρες του χειμώνα. Η στόχευση αυτή δείχνει μια νέα κατεύθυνση: ότι η αποθήκευση δεν πρέπει να υπηρετεί μόνο την καθημερινή εξομάλυνση της παραγωγής, αλλά και την εποχική ευελιξία.

Στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, χώρες όπως η Κροατία, η Ουγγαρία, η Ρουμανία και η Λιθουανία έχουν επίσης θέσει (έστω πιο μετριοπαθείς) στόχους, ανοίγοντας τον δρόμο για περιφερειακή σύγκλιση.

Η Ελλάδα έχει επίσης χαμηλούς στόχους σε αυτό το στάδιο. Το επικαιροποιημένο της σχέδιο περιλαμβάνει στόχο περίπου 4,3 GW αποθήκευσης έως το 2030, ενώ ήδη έχουν προχωρήσει διαγωνισμοί που αφορούν σχεδόν 1 GW νέων μπαταριών. Η χώρα διαθέτει σημαντικό δυναμικό λόγω της υψηλής ηλιοφάνειας και της ταχείας διείσδυσης αιολικών και φωτοβολταϊκών, όμως η πρόκληση είναι να μην επαναπαυθεί στο φυσικό αέριο ως «εύκολη» λύση ευελιξίας.

Μέχρι τον Ιανουάριο του 2027, όλα τα κράτη-μέλη θα πρέπει να θεσπίσουν δεσμευτικούς στόχους. Το διακύβευμα είναι σαφές: αν οι νέοι στόχοι είναι υποτονικοί, η Ευρώπη κινδυνεύει να χάσει το παράθυρο για καθαρή, φθηνή και εγχώρια ενεργειακή ευελιξία.

Πηγή: JRC

Από το 2027 η Ευρωπαϊκή Ένωση θα θέσει σε λειτουργία το νέο Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών για τα κτίρια και τις οδικές μεταφορές (ΣΕΔΕ2). Για τη στήριξη των πιο ευάλωτων κοινωνικών ομάδων, η ΕΕ δημιούργησε παράλληλα το Κοινωνικό Κλιματικό Ταμείο (ΚΚΤ), ένα χρηματοδοτικό εργαλείο για το διάστημα 2027-2032 – ύψους τουλάχιστον €86,7 δις. – από το οποίο τα κράτη-μέλη μπορούν να αντλήσουν πόρους για την υλοποίηση κοινωνικών και κλιματικών πολιτικών, όπως άμεση εισοδηματική στήριξη, ενεργειακές αναβαθμίσεις, αντλίες θερμότητας ή προγράμματα καθαρών μεταφορών.

Ίσως να πέρασε «στα ψιλά» της επικαιρότητας, όμως τον Ιούλιο η ελληνική κυβέρνηση έθεσε σε δημόσια διαβούλευση το Κοινωνικό Κλιματικό Σχέδιο (ΚΚΣ). Πρόκειται για το επίσημο Σχέδιο της χώρας μας, όπου περιγράφονται τα μέτρα και οι πολιτικές που θα χρηματοδοτηθούν με €4,78 δισ. από το ΚΚΤ.

Το Σχέδιο περιλαμβάνει θετικές προτάσεις, όπως ενεργειακές αναβαθμίσεις κατοικιών, προγράμματα κοινωνικής στέγασης και δράσεις πράσινης κινητικότητας. Ωστόσο, παρουσιάζει και σημαντικές αδυναμίες και ελλείψεις, οι οποίες χρήζουν άμεσης βελτίωσης για να ανταποκριθεί στις πραγματικές ανάγκες της κοινωνίας μας.

Ίσως η σημαντικότερη έλλειψη, όπως αναδεικνύεται στη μελέτη του The Green Tank σε συνεργασία με την εταιρεία Facets, είναι ότι η χώρα μας στην πραγματικότητα μπορεί να αντλήσει έως και τριπλάσιους πόρους, αξιοποιώντας πλήρως τα επιπλέον διαθέσιμα έσοδα από το χρηματιστήριο ρύπων (ΣΕΔΕ 1 και 2). Συνολικά, έως και €15,5 δισ. μπορούν να κατευθυνθούν το διάστημα 2027-2032 σε μακροπρόθεσμα μέτρα απανθρακοποίησης των κτιρίων και τον οδικών μεταφορών, στηρίζοντας παράλληλα τα πιο ευάλωτα νοικοκυριά.

Κλιματική κρίση και ανάγκη δράσης: τι είναι το ΣΕΔΕ2

Η μείωση των εκπομπών δεν είναι πλέον μόνο κλιματική υποχρέωση, αλλά ζήτημα κοινωνικής συνοχής και οικονομικής βιωσιμότητας. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει υιοθετήσει το Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών (ΣΕΔΕ) ως κύριο εργαλείο κλιματική πολιτικής. Η αποτελεσματικότητα του αποτυπώνεται κυρίως στην παραγωγή ηλεκτρισμού και θερμότητας, όπου από το 2005 -όταν ξεκίνησε η λειτουργία του – έως το 2024, οι εκπομπές στην ΕΕ μειώθηκαν κατά 54%, ενώ στην Ελλάδα κατά 70,4% – κυρίως λόγω της μείωσης του λιγνίτη.

Ως αναγνώριση αυτής της επιτυχίας, στην αναθεώρηση της οδηγίας το 2023 δημιουργήθηκε το ΣΕΔΕ2, που θα ισχύσει από το 2027 για κτίρια και οδικές μεταφορές. Οι προμηθευτές ορυκτών καυσίμων θα πληρώνουν φόρο άνθρακα, ο οποίος όμως τελικά θα μετακυλιστεί στους καταναλωτές οδηγώντας σε αυξήσεις στις τιμές πετρελαίου, αερίου, και άλλων συμβατικών καυσίμων.

Η ελληνική πραγματικότητα

Η Ελλάδα είναι ιδιαίτερα εκτεθειμένη. Οι μεταφορές ευθύνονται για περίπου 35% των συνολικών εκπομπών CO₂, ενώ στον οικιακό τομέα η χρήση ηλεκτρικής ενέργειας περιορίζεται μόλις στο 36%. Παράλληλα, το 25% των νοικοκυριών θεωρούνται ενεργειακά ευάλωτα, ενώ περίπου 14% πλήττονται από μεταφορική φτώχεια. Χωρίς αντισταθμιστικά μέτρα, το ΣΕΔΕ2 μπορεί να επιβαρύνει περαιτέρω τους πιο ευάλωτους.

Σύμφωνα με τη μελέτη μας, οι άμεσες κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις του ΣΕΔΕ2 στους ευάλωτους πληθυσμούς θα κυμανθούν μεταξύ € 833 εκ. και € 1,6 δις την περίοδο 2027-2032 (για μέσες τιμές δικαιωμάτων εκπομπών 45 €/τ.CO2 και 84 €/τ.CO2 αντίστοιχα), διευρύνοντας τον αριθμό των ευάλωτων νοικοκυριών κατά περίπου 0,9-1,5% στην περίπτωση της ενεργειακής ευαλωτότητας και κατά 1,1-2,1% στην περίπτωση της μεταφορικής ευαλωτότητας.

Το Κοινωνικό Κλιματικό Σχέδιο της Ελληνικής κυβέρνησης

Όπως αναφέρθηκε, το ΚΚΤ διαθέτει συνολικό προϋπολογισμό €86,7 δις από τα οποία η χώρα μας δικαιούται €4,78 δις. Η Ελλάδα στο Κοινωνικό Κλιματικό Σχέδιό της παρουσίασε την εθνική στρατηγική για την αξιοποίηση των πόρων με μέτρα για τη μείωση των εκπομπών και τη στήριξη των ευάλωτων πλυθησμών. Αν και το Σχέδιο κινείται στη σωστή κατεύθυνση παρουσιάζει, ωστόσο, δύο βασικές αδυναμίες. Αφενός αγνοεί τα πρόσθετα έσοδα από τα ΣΕΔΕ1 και ΣΕΔΕ2 τα οποία, μαζί με τα €4,78 δις του ΚΚΤ, μπορούν να φτάσουν συνολικά έως και τα €15,5 δις αφετέρου παραμένει ασαφές στις λεπτομέρειες εφαρμογής: ποιοι είναι οι ωφελούμενοι, ποιο το χρονοδιάγραμμα, και η κοστολόγηση των μέτρων.

Τι μπορούν να χρηματοδοτήσουν τα €15,5 δισ.

Όπως αναλύεται στη μελέτη μας, με την πλήρη αξιοποίηση των πόρων, η Ελλάδα μπορεί να στηρίξει αποτελεσματικά 538.000–630.000 νοικοκυριά την περίοδο 2027–2032, παρέχοντας άμεση εισοδηματική ενίσχυση αλλά και μόνιμες λύσεις απεξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα.
Συγκεκριμένα στα κτίρια, συνδυασμός ενεργειακής αναβάθμισης, αντλιών θερμότητας και φωτοβολταϊκών (στη στέγη ή μέσω ενεργειακών κοινοτήτων) μπορεί να εξαλείψει την ενεργειακή ευαλωτότητα, εφόσον σχεδιαστεί με γεωγραφικά και κοινωνικά κριτήρια. Στις μεταφορές, η ενίσχυση των δημοσίων συγκοινωνιών με εκπτώσεις ή δωρεάν εισιτήρια για ευάλωτα νοικοκυριά, η ανάπτυξη υποδομών και η στήριξη στη χρονομίσθωση ηλεκτρικών οχημάτων σε περιοχές με υψηλή εξάρτηση από το ΙΧ μπορούν να μειώσουν τη μεταφορική φτώχεια. Παράλληλα, το κόστος της άμεσης στήριξης δεν ξεπερνά το 29,7% των πόρων, κάτω από το όριο του 37,5% που προβλέπει το ΚΚΤ.

Τα προτεινόμενα μέτρα της μελέτης των The Green Tank και Facets για τον μετριασμό των επιπτώσεων από την εφαρμογή του ΣΕΔΕ2 ενισχύονται με τους επιπρόσθετους διαθέσιμους πόρους από τα ΣΕΔΕ 1 & 2 τα οποία, σε συνδυασμό με το ΚΚΤ, μεγιστοποιούν το κοινωνικό όφελος.

Από την επιβάρυνση στην ευκαιρία

Το ΣΕΔΕ2 αναμένεται να συμβάλει καθοριστικά στην απεξάρτηση των νοικοκυριών από τα ορυκτά καύσιμα. Αν και αρχικά ενέχει κινδύνους κοινωνικής και οικονομικής επιβάρυνσης, η πλήρης αξιοποίηση των διαθέσιμων πόρων – που φτάνουν έως και τα €15,5 δισ. –και η εφαρμογή στοχευμένων μέτρων μπορούν να μειώσουν ουσιαστικά την ενεργειακή και μεταφορική ευαλωτότητα. Η ευκαιρία αυτή είναι στρατηγικής σημασίας: μπορεί να καθορίσει όχι μόνο την επιτυχία της κλιματικής πολιτικής, αλλά και να θέσει την κοινωνική δικαιοσύνη στο επίκεντρο της μετάβασης.

Οι πρώτες και πιο άμεσες συνέπειες καταγράφηκαν στον τομέα της πυρηνικής ενέργειας. Στην Ελβετία, οι δύο αντιδραστήρες του εργοστασίου Beznau τέθηκαν εκτός λειτουργίας, καθώς η θερμοκρασία του ποταμού Άαρε ξεπέρασε το όριο ψύξης των 25 °C. Αντίστοιχα, στη Γαλλία ο αντιδραστήρας του σταθμού Golfech έκλεισε προσωρινά όταν ο ποταμός Garonne πλησίασε τους 28 °C. Επιπλέον, 17 από τους 18 πυρηνικούς σταθμούς της χώρας προχώρησαν σε μείωση της παραγωγής τους.

Η αύξηση της θερμοκρασίας των ποταμών προκαλεί πίεση και στα υδάτινα οικοσυστήματα. Το θερμότερο νερό περιέχει λιγότερο οξυγόνο, γεγονός που επηρεάζει την επιβίωση των ιχθυοπληθυσμών και τη γενικότερη υγεία του ποτάμιου βιοτόπου. Παράλληλα, ενισχύεται η ανάπτυξη φυκιών και μικροοργανισμών, επιβαρύνοντας περαιτέρω την ισορροπία.

Η επανάληψη τέτοιων φαινομένων —όπως δείχνει και η συχνότητα των θερμών επεισοδίων τα τελευταία καλοκαίρια— φανερώνει ότι η αύξηση της θερμοκρασίας των ποταμών δεν είναι προσωρινή ανωμαλία αλλά μια τάση που σχετίζεται με την κλιματική αλλαγή. Η διαχείριση της θερμικής ρύπανσης και η προσαρμογή της ενεργειακής υποδομής σε ένα θερμότερο μέλλον αποτελούν πλέον ζωτική πρόκληση για την Ευρώπη.

Παρά την πρόοδο των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, η μετάβαση αποδεικνύεται αποδιοργανωμένη και ασύμμετρη. Η εικόνα μεταβάλλεται δραματικά ανά ήπειρο.

Τα ορυκτά καύσιμα επιμένουν

Αν και η ηλιακή και αιολική ενέργεια αυξήθηκαν με εντυπωσιακούς ρυθμούς (κατά περίπου +16%), τα ορυκτά καύσιμα εξακολουθούν να κυριαρχούν στο ενεργειακό μείγμα, αντιπροσωπεύοντας περίπου το 87% της συνολικής προσφοράς ενέργειας. Συγκεκριμένα:

• Η ζήτηση για φυσικό αέριο αυξήθηκε κατά 2,5%, με την Ασία και την Ευρώπη να ηγούνται.

• Η κατανάλωση άνθρακα έφτασε τα 165 EJ, με την Ασία να ευθύνεται για το 83% της παγκόσμιας χρήσης.

• Το πετρέλαιο παρέμεινε η κορυφαία πηγή ενέργειας, καλύπτοντας το 34% της συνολικής παγκόσμιας ζήτησης.

Πηγή: Energy Institute

Οι ΑΠΕ αυξάνονται, αλλά δεν εκτοπίζουν τα ορυκτά

Η ανάπτυξη των ΑΠΕ είναι αδιαμφισβήτητη: η ηλιακή παραγωγή διπλασιάστηκε στην Κίνα μέσα σε μόλις δύο χρόνια, ενώ η χώρα αυτή ήταν υπεύθυνη για το 57% των νέων παγκόσμιων προσθηκών σε αιολική και ηλιακή ισχύ. Ωστόσο, οι ΑΠΕ προσθέτουν ενέργεια στο σύστημα αντί να αντικαθιστούν τα ορυκτά καύσιμα. Το αποτέλεσμα; Μια “ακατάστατη” ενεργειακή μετάβαση, στην οποία οι εκπομπές αυξάνονται αντί να μειώνονται.

Περιφερειακές αντιφάσεις

Η Κίνα διατηρεί διττό ρόλο: είναι τόσο ο μεγαλύτερος ρυπαντής (περίπου το 1/3 των παγκόσμιων εκπομπών), όσο και ο κορυφαίος επενδυτής σε καθαρές τεχνολογίες.
Στην Ευρώπη, η κατανάλωση άνθρακα μειώθηκε κατά 7%, και οι εκπομπές έπεσαν για έκτη συνεχή χρονιά – περίπου 16% κάτω σε σύγκριση με το 2014.
Αντίθετα, χώρες όπως η Ινδία και άλλες αναπτυσσόμενες αγορές παρουσιάζουν ταυτόχρονη αύξηση σε ορυκτά και καθαρή ενέργεια.

Το βασικό μήνυμα του φετινού απολογισμού είναι σαφές: η ενεργειακή μετάβαση δεν είναι ακόμα μετασχηματιστική. Ζούμε σε μια εποχή “προσθήκης ενέργειας”, όπου και η καθαρή και η ρυπογόνα ενέργεια αυξάνονται παράλληλα. Για να περιοριστεί η υπερθέρμανση του πλανήτη, πρέπει:

• Να ενισχυθεί η ηλεκτροπαραγωγή από ΑΠΕ,

• Να επιταχυνθεί η εξηλεκτρισμένη ζήτηση (μεταφορές, θέρμανση),

• Να αποσυρθεί σταδιακά η χρήση ορυκτών καυσίμων.

Χωρίς δομικές αλλαγές στην πολιτική, τις υποδομές και τη χρηματοδότηση, ο κόσμος κινδυνεύει να παραμείνει σε μια τροχιά αυξανόμενης ενεργειακής κατανάλωσης και επιδεινούμενης κλιματικής κρίσης.

Σύγκριση ανά ήπειρο: Ποιοι προχωρούν – ποιοι καθυστερούν

Ευρώπη

• Η ενεργειακή ζήτηση αυξήθηκε μόλις κατά +0,7% το 2024.

• Οι εκπομπές CO₂ μειώθηκαν για έκτη συνεχή χρονιά (-16% σε σχέση με το 2014).

• Η κατανάλωση άνθρακα μειώθηκε κατά 7%, με το μερίδιο του άνθρακα να πέφτει κάτω από την πυρηνική ενέργεια για πρώτη φορά.

• Οι ΑΠΕ καλύπτουν το 32% της ηλεκτροπαραγωγής, με ηλιακή ενέργεια να ξεπερνά τον άνθρακα στην ΕΕ.

Ασία – Δυτικός Ειρηνικός

• Ο βασικός μοχλός της παγκόσμιας αύξησης ενέργειας: 68% της αύξησης του 2024 οφείλεται στην περιοχή.

• Κίνα: 57% των νέων ΑΠΕ το 2024, αλλά και υπεύθυνη για το 1/3 των παγκόσμιων εκπομπών.

• Ινδία: Η ζήτηση άνθρακα αυξήθηκε κατά 4%, φτάνοντας όσο όλη η Ευρώπη, Αμερική και Κεντρική Ασία μαζί.

• Παράλληλα, το 58% του ηλεκτρισμού της Κίνας εξακολουθεί να παράγεται από άνθρακα.

Βόρεια Αμερική

• ΗΠΑ: Παραμένουν ο μεγαλύτερος παραγωγός πετρελαίου στον κόσμο, καλύπτοντας το 20% της παγκόσμιας παραγωγής.

• Οι εκπομπές μειώθηκαν κατά 0,7%, αλλά βραδύτερα σε σχέση με προηγούμενες δεκαετίες.

• Οι ΑΠΕ αυξάνονται, αλλά η επένδυση εξαρτάται από πολιτικές εξελίξεις (π.χ. κινδυνεύουν επιδοτήσεις IRA).

Μέση Ανατολή

• Η ενεργειακή ζήτηση αυξήθηκε 2%, φτάνοντας τα 41 EJ.

• Η Σαουδική Αραβία και το Κατάρ παραμένουν ενεργειακοί κολοσσοί με περιορισμένες ΑΠΕ.

• Η περιοχή αντιμετωπίζει πίεση να διαφοροποιήσει την παραγωγή αλλά προτεραιότητα έχει ακόμα η εξαγωγή ορυκτών καυσίμων.

Αφρική

• Η χαμηλότερη απόλυτη αύξηση ζήτησης (μόλις +0,2 EJ).

• Η πρόσβαση στην ενέργεια εξακολουθεί να είναι προβληματική.

• Η Νότια Αφρική και η Αίγυπτος παρουσιάζουν πρόοδο σε ηλιακή και υδροηλεκτρική ενέργεια, αλλά γενικά εξαρτώνται από άνθρακα και φυσικό αέριο.

Νότια και Κεντρική Αμερική

• Η Βραζιλία πρωτοστατεί με υδροηλεκτρική και βιοκαύσιμα.

• Η περιοχή αναπτύσσει βιοκαύσιμα (ιδιαίτερα η Ινδονησία, Βραζιλία και ΗΠΑ είναι οι κορυφαίοι καταναλωτές).

• Αν και οι εκπομπές αυξήθηκαν ήπια, υπάρχει πρόοδος στην διαφοροποίηση.

Πηγή: Energy Institute

Η εξάπλωση των μεγάλων χερσαίων αιολικών πάρκων αποτελεί βασική κατεύθυνση των πολιτικών που αποσκοπούν στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο της ενεργειακής μετάβασης προς καθαρές και πιο βιώσιμες μορφές ενέργειας. Η ανάπτυξη τέτοιων υποδομών είναι ταχεία, εκτεταμένη αλλά και συχνά αμφιλεγόμενη.  Η κατασκευή βιομηχανικών αιολικών πάρκων προϋποθέτει μεγάλες τεχνικές επεμβάσεις στο έδαφος: βαριές θεμελιώσεις από οπλισμένο σκυρόδεμα, βαθιές εκσκαφές, χωματουργικές εργασίες μεγάλης κλίμακας, διάνοιξη εκτεταμένων οδικών δικτύων, κ.α.

Η μαζική εγκατάσταση ανεμογεννητριών προκαλεί έντονες αντιδράσεις. Αντιδράσεις που αντανακλούν αγωνίες για την αλλοίωση και υποβάθμιση του τοπίου, τις περιβαλλοντικές, κοινωνικές, πολιτικές και πολιτισμικές επιπτώσεις των επεμβάσεων αυτών, την εκτόπιση αγροτικών και άλλων δραστηριοτήτων, την απουσία ουσιαστικής δημόσιας διαβούλευσης, την προβληματική κατανομή των ωφελημάτων και την αλλαγή του αναπτυξιακού προσανατολισμού των περιοχών. Το ζήτημα υπερβαίνει την τεχνολογία ή την παραγωγή ενέργειας: αγγίζει τη σχέση των ανθρώπων με τον τόπο τους και θέτει ερωτήματα για το νόημα, τη χρήση, τη διαχείριση και τον σχεδιασμό του χώρου. Επηρεάζει τον τρόπο που οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται και βιώνουν τους τόπους και τα τοπία τους και βλέπουν/συναισθάνονται τον εαυτό τους σε αυτά. Οι τοπικές αυτές αντιστάσεις πηγάζουν από βαθιά ριζωμένες κοινωνικές και πολιτισμικές αξίες που συνδέονται με τον χαρακτήρα, την ταυτότητα, τη φυσική και την πολιτισμική κληρονομιά και τον κοινωνικό ιστό των κοινοτήτων.

Τίθενται, λοιπόν, ερωτήματα, όπως:

• Μπορούν τα περιβαλλοντικά οφέλη της «καθαρής» ενέργειας να δικαιολογήσουν μια τέτοια υποβάθμιση φυσικών και πολιτισμικών πόρων;
• Μπορεί να θεωρηθεί αποδεκτή η θυσία τοπίων βαθιά φορτισμένων με μνήμη, ταυτότητα, πολιτισμική, αισθητική και οικολογική αξία στο όνομα της ενεργειακής μετάβασης;
• Είναι πράγματι «κοινά» τα οφέλη της παραγόμενης ενέργειας και της ενεργειακής μετάβασης;
• Πόσο δημοκρατικό, ηθικό και δίκαιο είναι να καλούνται οι πολίτες να χρηματοδοτούν αδρά, μέσω του Ειδικού Τέλους Μείωσης Εκπομπών Αερίων του Θερμοκηπίου, τόσο αμφιλεγόμενα έργα ΑΠΕ;

Η σύγχρονη ενεργειακή πολιτική δεν μπορεί να αγνοεί τα θέματα αυτά και τις αντιφάσεις, αλλά ούτε και ποικίλα άλλα ερωτήματα που εγείρονται και αφορούν τη λειτουργία, τη διαφάνεια και τη δικαιοσύνη του ενεργειακού συστήματος.

Το άρθρο με τίτλο «Ανάπτυξη Μεγάλων Αιολικών Πάρκων και οι Επιπτώσεις τους στο Τοπίο: Ανασκόπηση της Περίπτωσης της Ελλάδας»  (https://sciendo.com/article/10.2478/jlecol-2025-0019):

• εστιάζει στη σύνθετη και πολυδιάστατη έννοια του τοπίου, αναδεικνύοντας τον ανθρωποκεντρικό, βιωματικό και συμβολικό του χαρακτήρα, πέρα από την αισθητική και αναπαραστατική του προσέγγιση,
• αναδεικνύει τη μετάβαση προς την εκβιομηχάνιση της αιολικής ενέργειας, με έμφαση στις επιπτώσεις των τεχνικών επεμβάσεων στο τοπίο της υπαίθρου,
• παρουσιάζει τις κοινωνικές αντιδράσεις στην εγκατάσταση μεγάλων αιολικών πάρκων, επισημαίνοντας την εμφάνιση του τοπιακού ακτιβισμού ως έκφραση αντίστασης, κοινωνικής αγωνίας και υπεράσπισης της τοπικής ταυτότητας και κληρονομιάς,
• προτείνει ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο αξιολόγησης των επιπτώσεων των επιταχυνόμενων επενδύσεων αιολικής ενέργειας στο τοπίο,
• εξετάζει εργαλεία και στρατηγικές για τη διαχείριση και διακυβέρνηση των τοπίων ενέργειας, σε συμφωνία με τις αρχές της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για το Τοπίο, και
• επιδιώκει να συμβάλει ουσιαστικά στον δημόσιο και επιστημονικό διάλογο γύρω από την ανάπτυξη της αιολικής ενέργειας.

Παρά τη ραγδαία αύξηση των επενδύσεων, απουσιάζει αντίστοιχη εκτεταμένη έρευνα που να εστιάζει συστηματικά στις χωρικές, κοινωνικές και πολιτισμικές πτυχές αυτού του μετασχηματισμού και στις επιπτώσεις των μεγάλων αιολικών πάρκων στο πολυδιάστατο τοπίο.

Το τοπίο είναι μια κατεξοχήν ανθρωποκεντρική έννοια· δεν υφίσταται χωρίς την ανθρώπινη παρουσία και εμπλοκή. Δεν είναι απλώς ένα ατομικό βίωμα, αλλά ένα κοινό πλαίσιο νοήματος και εμπειρίας. Περιλαμβάνει οικολογικές, κοινωνικές, οικονομικές, πολιτικές, συναισθηματικές, πολιτισμικές, βιωματικές και άλλες διαστάσεις. Συνεπώς, δεν αποτελεί απλώς εικόνα, αλλά το βαθύτερο «είναι» ενός τόπου· είναι ένας ζωντανός χώρος, φορτισμένος με ιστορία, μνήμη και ταυτότητα, ένα πεδίο αλληλεπίδρασης μεταξύ του σώματος και της γης, όπου η εμπειρία, η υλικότητα και το συναίσθημα συνυφαίνονται.

Η Ευρωπαϊκή Σύμβαση για το Τοπίο (Ν.3827/2010) αναγνωρίζει το τοπίο ως κοινό αγαθό και βασικό στοιχείο της φυσικής και πολιτισμικής κληρονομιάς της Ευρώπης, αλλά και ως πολυσήμαντο πόρο που συμβάλλει ουσιαστικά στην ατομική και κοινωνική ευημερία. Στην Ελλάδα, παρά τα θετικά βήματα που έγιναν με την εισαγωγή των Ενοτήτων Τοπίου στα Περιφερειακά Χωροταξικά Πλαίσια (2014–2016), οι σχετικές προβλέψεις παραμένουν περιορισμένες. Απαραίτητο επόμενο βήμα είναι η ενσωμάτωση στοιχείων των αξιολογήσεων του χαρακτήρα και της φέρουσας ικανότητας του τοπίου (Landscape Character & Landscape Capacity Assessments) στις Μελέτες Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων με έμφαση στις κοινωνικές και πολιτισμικές διαστάσεις των έργων.

Το άρθρο υποστηρίζει την ανάγκη για πιο ισορροπημένες λύσεις στην παραγωγή ανανεώσιμης ενέργειας, προκρίνοντας έργα μικρότερης κλίμακας που σέβονται την τοπιακή πολυμορφία και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε περιοχής. Αυτά τα έργα οφείλουν να εντάσσονται σε έναν μακροπρόθεσμο και συνεκτικό χωροταξικό σχεδιασμό, και να βασίζονται σε ουσιαστικές διαδικασίες δημόσιας διαβούλευσης. Σε αυτά η ουσιαστική συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών και η εμπλοκή κοινωνικών επιστημόνων αποτελούν κρίσιμες προϋποθέσεις για την κοινωνική αποδοχή και τη βιωσιμότητα αυτών των ενεργειακών παρεμβάσεων. Επιπλέον, καταθέτει συγκεκριμένες προτάσεις πολιτικής που περιλαμβάνουν κατευθυντήριες οδηγίες  χωροθέτησης αιολικών πάρκων, μέτρα για τη βελτίωση της ενσωμάτωσης τους στο τοπίο, καθώς και μια σειρά καινοτόμων εναλλακτικών ενεργειακών επιλογών. Η τεχνολογική πρόοδος, ιδίως στον τομέα της αποθήκευσης ενέργειας, καθιστά εφικτές – και στο μέλλον ακόμα περισσότερο – πιο ευέλικτες, αποκεντρωμένες και τοπικά ενταγμένες ενεργειακές λύσεις. Παράλληλα, η ενεργειακή μετάβαση πρέπει να πλαισιωθεί και από πολιτικές εξοικονόμησης ενέργειας, δίκαιης κατανομή των ωφελειών και ουσιαστικής υποστήριξης των τοπικών κοινωνιών. Η εκπαίδευση και η ευαισθητοποίηση σχετικά με την έννοια και τη σημασία του τοπίου συνιστά βασική προϋπόθεση για μια κοινωνικά δίκαιη, ισόρροπη και περιβαλλοντικά βιώσιμη χωρική ανάπτυξη.

Περισσότερα στο πλήρες άρθρο που δημοσιεύτηκε στο Journal of Landscape Ecology:

https://sciendo.com/article/10.2478/jlecol-2025-0019