Όταν μιλάμε για την κλιματική κρίση, συνήθως σκεφτόμαστε την άνοδο της θερμοκρασίας, τους καύσωνες, τις ξηρασίες ή τις πλημμύρες. Υπάρχουν όμως και μεγάλα φυσικά συστήματα του πλανήτη που απορρυθμίζονται και καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό το κλίμα στο οποίο ζούμε. Ένα από αυτά είναι η Μεσημβρινή Ανατρεπτική Κυκλοφορία του Ατλαντικού, γνωστή διεθνώς ως AMOC (Atlantic Meridional Overturning Circulation).

Η AMOC είναι ένα τεράστιο σύστημα θαλάσσιων ρευμάτων που μεταφέρει θερμά επιφανειακά νερά από τους τροπικούς προς τον Βόρειο Ατλαντικό και την Ευρώπη. Εκεί, καθώς τα νερά ψύχονται και γίνονται πιο πυκνά, βυθίζονται και επιστρέφουν προς τον νότο σε μεγαλύτερα βάθη. Με απλά λόγια, λειτουργεί σαν ένας μεγάλος «ιμάντας μεταφοράς θερμότητας» στον ωκεανό, επηρεάζοντας το κλίμα της Ευρώπης, τα καιρικά μοτίβα, τη στάθμη της θάλασσας και την ικανότητα των ωκεανών να απορροφούν άνθρακα.

Το ανησυχητικό είναι ότι η ανθρωπογενής κλιματική αλλαγή μπορεί να αποδυναμώσει αυτό το σύστημα. Ένα τέτοιο σενάριο δεν θα σήμαινε απλώς «λίγο διαφορετικό καιρό». Θα μπορούσε να επιταχύνει δραματικά τις κλιματικές μεταβολές στη Βόρεια Ευρώπη, να αυξήσει περαιτέρω τη στάθμη της θάλασσας σε ευρωπαϊκές ακτές, να αλλάξει τα μοτίβα βροχόπτωσης και ξηρασίας σε πολλές περιοχές του κόσμου και να μειώσει την απορρόφηση άνθρακα από τους ωκεανούς.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η κατάρρευση της AMOC είναι βέβαιη ή άμεση. Σημαίνει όμως ότι πρόκειται για έναν κίνδυνο με δυνητικά πολύ μεγάλες επιπτώσεις και με σημαντικές αβεβαιότητες. Και ακριβώς γι’ αυτό χρειάζεται καλύτερη παρακολούθηση. Δεν μπορούμε να προστατεύσουμε κοινωνίες, υποδομές, παράκτιες περιοχές και αγροτική παραγωγή αν δεν γνωρίζουμε με επάρκεια πώς μεταβάλλεται ένα από τα πιο κρίσιμα συστήματα του πλανήτη.

Αυτό ήταν και το βασικό μήνυμα επιστολής ευρωβουλευτών προς τον Επίτροπο για το Κλίμα, Wopke Hoekstra. Οι υπογράφοντες, ανάμεσά τους και ο Έλληνας ευρωβουλευτής της Ομάδας των Σοσιαλιστών και Δημοκρατών Σάκης Αρναούτογλου, ζητούν από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να κινητοποιήσει σταθερή ευρωπαϊκή χρηματοδότηση για την παρακολούθηση της AMOC και των ωκεανών. Στην επιστολή τονίζεται ότι η παρακολούθηση της AMOC δεν μπορεί να εξαρτάται από αποσπασματικά ερευνητικά κονδύλια, αλλά πρέπει να αντιμετωπιστεί ως επείγουσα προτεραιότητα για την κλιματική ασφάλεια της Ευρώπης.

Συγκεκριμένα, ζητείται ετήσια χρηματοδότηση περίπου 25 εκατομμυρίων ευρώ για τη μόνιμη παρακολούθηση της AMOC, καθώς και η ενίσχυση μιας πιο φιλόδοξης ευρωπαϊκής προσέγγισης για την παρατήρηση των ωκεανών, όπως η ιδέα του “Ocean Telescope”. Πρόκειται για μια πρόταση που θα μπορούσε να λειτουργήσει ως ένα ολοκληρωμένο σύστημα παρακολούθησης του ωκεανού, συνδυάζοντας δεδομένα από επιτόπιες μετρήσεις, δορυφόρους, θαλάσσιες πλατφόρμες και ερευνητικά δίκτυα.

Το πολιτικό μήνυμα είναι ότι η Ευρώπη δεν μπορεί να μιλά για κλιματική ανθεκτικότητα χωρίς τα δεδομένα που απαιτούνται για να κατανοεί και να προβλέπει τους μεγάλους κινδύνους. Η παρακολούθηση των ωκεανών είναι βασική υποδομή για την προστασία των πολιτών, της οικονομίας, της γεωργίας, των παράκτιων περιοχών και της επισιτιστικής ασφάλειας.

Η κλιματική κρίση δεν εξελίσσεται μόνο στην ατμόσφαιρα. Εξελίσσεται και στους ωκεανούς. Και όσο καλύτερα «βλέπουμε» τι συμβαίνει εκεί, τόσο καλύτερα μπορούμε να προετοιμαστούμε.

Η Μεσημβρινή Ανατρεπτική Κυκλοφορία του Ατλαντικού Ωκεανού (Atlantic Meridional Overturning Circulation, AMOC) είναι ένα σύστημα ωκεάνιων ρευμάτων που ρέουν τόσο στην επιφάνεια όσο και στο βάθος στον Βόρειο Ατλαντικό Ωκεανό. Στην επιφάνεια, αυτά τα ρεύματα, γνωστά ως Ρεύμα του Κόλπου (Gulf Stream), North Atlantic Current, North Atlantic Drift, μεταφέρουν θερμότητα και αλάτι από τους τροπικούς στον υποπολικό Βόρειο Ατλαντικό, που είναι η περιοχή νότια της Γροιλανδίας και της λεκάνης της Ισλανδίας, όπου ψύχονται, γίνονται πιο πυκνά και βυθίζονται σε περίπου 2.000-3.000 μέτρα βάθος.

Μέση ετήσια μεταβολή της θερμοκρασίας σε ένα μελλοντικό σενάριο διπλασιασμού του διοξειδίου του άνθρακα στο οποίο το AMOC έχει καταρρεύσει (Liu et al, Science 2017).

Το AMOC είναι ένα από τα μεγαλύτερα συστήματα μεταφοράς θερμότητας του πλανήτη μας που βοηθά στη ρύθμιση των επιφανειακών θερμοκρασιών της Γης, μεταφέροντας θερμότητα από τους τροπικούς προς τον βορρά. Αυτός είναι ο λόγος που, για παράδειγμα, η Βρετανία έχει πολύ θερμότερο κλίμα από τον ανατολικό Καναδά. Επιπλέον, το AMOC διαμορφώνει τις βροχοπτώσεις στις τροπικές περιοχές, ιδιαίτερα στην περιοχή του τροπικού δάσους του Αμαζονίου. Ταυτόχρονα, καθώς το επιφανειακό σκέλος του AMOC βυθίζεται, παρασύρει μαζί του υπερβολικό διοξείδιο του άνθρακα που εκπέμπουν οι ανθρωπογενείς δραστηριότητες στην ατμόσφαιρα και το οποίο έχει απορροφηθεί από το θαλασσινό νερό και το δεσμεύει σε μεγάλα βάθη. Με αυτόν τον τρόπο ο ωκεανός βοηθάει στο μετριασμό της κλιματικής αλλαγής. Μαζί με το διοξείδιο του άνθρακα, μεταφέρει επίσης οξυγόνο και θρεπτικά συστατικά σε βάθος ανανεώνοντας τον βαθύ ωκεανό με τις πολύ απαραίτητες ουσίες για τις βιολογικές διεργασίες εκεί.

Ένα από τα βασικά ερωτήματα της κλιματικής επιστήμης είναι εάν το AMOC επιβραδύνεται και αν βρισκόμαστε κοντά σε ένα «σημείο καμπής», όπου η κυκλοφορία αυτή εξασθενεί και μπορεί να παραμείνει έτσι για αρκετούς αιώνες. Ήταν γνωστό ότι κάτι ανάλογο έχει συμβεί στο απώτερο παρελθόν, όπως μας πληροφορούν διάφορα δεδομένα παλαιοκλίματος και τα οποία δείχνουν ότι το AMOC έχει υποστεί δραματικές αλλαγές, κάτω από φυσικές κλιματικές διακυμάνσεις, (όπως οι ταλαντώσεις Dansgaard–Oeschger), οι οποίες όμως ήταν πολύ αργές διαδικασίες με διάρκεια δεκάδων χιλιάδων χρόνων. Η ανθρωπογενής κλιματική αλλαγή όμως συμβαίνει πολύ πιο γρήγορα, γύρω στα 100-200 χρόνια, και δεν είναι σαφές πως θα ανταποκριθεί το AMOC.

Μια πιθανή κατάρρευση του AMOC θα οδηγούσε σε σοβαρές μεταβολές του καιρού στην Ευρώπη, εκτεταμένη παγοκάλυψη, ακραίες βροχοπτώσεις και πλημμύρες σε ορισμένα μέρη του κόσμου και ερημοποίηση σε άλλα, ακραίες αλλαγές της στάθμης της θάλασσας ειδικά στη βορειοανατολική Αμερική, αλλαγές στους μουσώνες, απειλές στη γεωργία και την αλιεία. Μπορεί επίσης να εμπλέκεται στην αύξηση της συχνότητας και της έντασης των ακραίων φαινομένων στη Βόρεια Αμερική, την Ευρώπη και τη Βόρεια Ασία.

Ωστόσο, μέχρι πρόσφατα η επιστημονική κοινότητα (η Διακυβερνητική Επιτροπή για το Κλίμα του 2021) δεν θεωρούσε ότι η ανατροπή του AMOC είναι πιθανή πριν από το 2100 (πιθανότητα <10%) αλλά τελευταίες μελέτες δείχνουν ότι κάτι τέτοιο μπορεί να συμβεί πολύ πιο σύντομα και με πολύ πιο έντονες επιπτώσεις. Ταυτόχρονα, οι πολιτικοί δεν κατανοούν ότι μια πιθανή ανατροπή του AMOC θα επιδεινώσει δραματικά την κλιματική κρίση παντού, όχι μόνο στο βόρειο ημισφαίριο.

Υπό το πρίσμα όλων αυτών, πριν από μερικές εβδομάδες, ο καθηγητής Stefan Rahmstorf (Διευθυντής του Ερευνητικού Ινστιτούτου Επιπτώσεων της Κλιματικής Αλλαγής του Πανεπιστημίου του Potsdam), ένας από τους πρώτους που μελέτησε το φαινόμενο κατάρρευσης του AMOC με μαθηματικά μοντέλα, επικοινώνησε με αρκετούς από εμάς για να μας προσκαλέσει να ενημερώσουμε τις σκανδιναβικές κυβερνήσεις σχετικά με τις τρέχουσες επιστημονικές εξελίξεις γύρω από αυτό το θέμα. Συντάξαμε και υπογράψαμε μια επιστολή που παρουσιάστηκε στους σκανδιναβούς πρωθυπουργούς από τον καθηγητή Rahmstorf κατά τη διάρκεια της Συνέλευσης του Αρκτικού Κύκλου στην Ισλανδία στις 19 Οκτωβρίου 2024.

Η επιστολή ανέλυε την ευπάθεια της περιοχής της Αρκτικής και του Βόρειου Ατλαντικού σε μια σειρά από σημεία καμπής, όχι μόνο το AMOC, αλλά κυρίως το AMOC. Έγιναν δύο συστάσεις: (α) να ξεκινήσει μια αξιολόγηση αυτού του σημαντικού κινδύνου για τις σκανδιναβικές χώρες και (β) να ληφθούν μέτρα για να ελαχιστοποιηθεί όσο το δυνατόν περισσότερο αυτός ο κίνδυνος και να δοθεί επείγουσα προτεραιότητα στην παγκόσμια προσπάθεια μείωσης των εκπομπών όσο το δυνατόν συντομότερα, προκειμένου να παραμείνουμε κοντά στον στόχο του 1,5 °C που έχει τεθεί από τη Συμφωνία του Παρισιού».

Σύμφωνα με την πιο πρόσφατη επικοινωνία που είχαμε, η επιστολή θα συζητηθεί για περαιτέρω δράση σε περιφερειακή συνάντηση υπουργών τον Νοέμβριο.

Πηγές:

[1] Liu, W., Xie, S.-P., Liu, Z. & Zhu, J. Overlooked possibility of a collapsed Atlantic Meridional Overturning Circulation in warming climate. Science Advances, 7 (2017). https://doi.org:10.1126/sciadv.1601666.