Ο λαγοκέφαλος και η «τροπικοποίηση» της Μεσογείου

Ο λαγοκέφαλος ζει εδώ και δεκαετίες στη Μεσόγειο. Πρόκειται για λεσεψιανό μετανάστη, δηλαδή είδος που πέρασε στη Μεσόγειο μέσω της Διώρυγας του Σουέζ. Όπως εξηγεί ο Γιώργος Κατσέλης, καθηγητής του Τμήματος Αλιείας και Υδατοκαλλιεργειών του Πανεπιστημίου Πάτρας, οι πρώτες αισθητές καταγραφές χρονολογούνται στη δεκαετία του 1980, ενώ το είδος έγινε εμφανές για πρώτη φορά στο Ισραήλ γύρω στο 1987 και σταδιακά εξαπλώθηκε σε όλη τη Μεσόγειο.

Δύο παράγοντες άνοιξαν την πόρτα. Ο πρώτος είναι η διαπλάτυνση της Διώρυγας του Σουέζ. Οι αλμυρές λίμνες Little Bitter Lake και Greater Bitter Lake λειτουργούσαν για χρόνια ως φυσικό οικολογικό «φράγμα», καθώς η υψηλή τους αλατότητα εμπόδιζε τα περισσότερα είδη να επιβιώσουν και να περάσουν. Μετά τη διαπλάτυνση της δεκαετίας του 1980, η αλατότητα των λιμνών εξισορροπήθηκε με τη θάλασσα, το φράγμα έσπασε και είδη του Ινδικού Ωκεανού άρχισαν να προωθούνται στη Μεσόγειο.

Ο δεύτερος παράγοντας είναι η κλιματική αλλαγή. Η Μεσόγειος ζεσταίνεται και αποκτά χαρακτηριστικά «τροπικότητας», γεγονός που διευκολύνει την εγκατάσταση θερμόφιλων ξενικών ειδών. Δεν είναι μόνο ο λαγοκέφαλος: στα ελληνικά θαλάσσια οικοσυστήματα έχουν καταγραφεί τουλάχιστον 250 ξενικά είδη βάσει καταγραφής του 2017, με τον κατάλογο να αυξάνεται διαρκώς. Ανάμεσά τους και το λεοντόψαρο και η αγριόσαλπα, τα οποία όμως είναι βρώσιμα.

Στη ξηρά: τα έλατα της Πελοποννήσου που πεθαίνουν

Την ίδια στιγμή, στα ορεινά της Πελοποννήσου εκτυλίσσεται μια ανάλογη κρίση. Έλληνες ερευνητές καταγράφουν εκτεταμένες εκτάσεις ελατοδασών ξεραίνονται και πεθαίνουν, ακόμη και σε περιοχές που δεν έχουν καεί.

Το ελληνικό έλατο θεωρείται από τα πιο ανθεκτικά δέντρα της χώρας, ικανό να αντέχει ξηρασίες, έντομα και περιοδικές πυρκαγιές. Γι’ αυτό και η εικόνα ξάφνιασε τον Δημήτριο Αβτζή, ανώτερο ερευνητή στο Δασικό Ερευνητικό Ινστιτούτο του ΕΛΓΟ–Δήμητρα, ο οποίος βρέθηκε στην Πελοπόννησο για να καταγράψει τις συνέπειες μιας ανοιξιάτικης πυρκαγιάς. Αντίκρισε εκατοντάδες εκτάρια νεκρών δέντρων, μεγάλο μέρος των οποίων είχε ξεραθεί μέσα στο πράσινο, εκεί όπου η φωτιά δεν είχε καν φτάσει. Η έκταση της ζημιάς ήταν τόσο πρωτοφανής που ο ερευνητής ενημέρωσε άμεσα το Υπουργείο Περιβάλλοντος.

Οι πυρκαγιές, αν και καταστροφικές, δεν αρκούν για να εξηγήσουν το φαινόμενο. Σύμφωνα με το Global Forest Watch, η Ελλάδα έχασε περίπου 200.000 εκτάρια δασών από φωτιές την περίοδο 2001–2024, όμως αυτό που συμβαίνει σήμερα στα ελατοδάση είναι αποτέλεσμα πολλαπλών, αλληλοενισχυόμενων πιέσεων.

Κομβικό ρόλο παίζει η παρατεταμένη ξηρασία, που έχει γίνει μόνιμο χαρακτηριστικό του ελληνικού κλίματος. Η κατάσταση επιδεινώνεται από τη συνεχή μείωση του χειμερινού χιονιού: μελέτη του Ορεινoύ Παρατηρητηρίου Ελλάδος και του Ινστιτούτου Περιβαλλοντικών Ερευνών και Βιώσιμης Ανάπτυξης και του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών καταγράφει ότι την περίοδο 1991–2020 η χώρα έχανε κατά μέσο όρο 1,5 ημέρα χιονιού ανά έτος, στερώντας από τα δάση μια βασική πηγή σταδιακής υγρασίας.

Εξασθενημένα από την έλλειψη νερού, τα δέντρα γίνονται ευάλωτα σε έναν ακόμη εχθρό: τα σκαθάρια του φλοιού, ιδίως της υποοικογένειας Scolytinae. Τα έντομα εγκαθίστανται κάτω από τον φλοιό και καταστρέφουν τα αγγεία μεταφοράς νερού και θρεπτικών ουσιών. Όταν ο πληθυσμός τους φτάσει σε επίπεδα επιδημίας, ο έλεγχος γίνεται εξαιρετικά δύσκολος. Το φαινόμενο δεν περιορίζεται στην Ελλάδα: παρόμοιες εξελίξεις καταγράφονται σε χώρες της νότιας και κεντρικής Ευρώπης, όπως η Ισπανία, γεγονός που δείχνει μια ευρύτερη οικολογική μεταβολή.

Δύο φαινόμενα, μία αιτία

Ο λαγοκέφαλος που εξαπλώνεται σε μια θερμαινόμενη θάλασσα και το έλατο που ξεραίνεται σε μια στεγνή πλαγιά είναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Η κλιματική αλλαγή δεν εκδηλώνεται μόνο ως ακραία καιρικά φαινόμενα· λειτουργεί και ως αργός, διαρθρωτικός μετασχηματισμός των οικοσυστημάτων. Θερμαίνει τα νερά ώστε να φιλοξενούν θερμόφιλους εισβολείς, και ξηραίνει το έδαφος ώστε να γίνεται ξενιστής για επιβλαβή έντομα. Σε αμφότερες τις περιπτώσεις, είδη που επί δεκαετίες κρατούσαν μια ισορροπία βρίσκονται ξαφνικά εκτεθειμένα.

Τρόποι αντιμετώπισης

Η καλή είδηση είναι ότι σε καμία από τις δύο περιπτώσεις δεν είμαστε ανυπεράσπιστοι. Όπως τονίζει ο Δρ. Αβτζής, «δεν υπάρχει χρόνος για απαισιοδοξία· έχουμε τη γνώση και τους επιστήμονες». Το κρίσιμο ζήτημα είναι η εφαρμογή των μέτρων.

Για τη θάλασσα:

Η Κύπρος έχει πρωτοστατήσει στην Ανατολική Μεσόγειο με προγράμματα «επικήρυξης», δηλαδή επιδότησης των αλιέων ώστε να ψαρεύουν στοχευμένα τον λαγοκέφαλο και το λεοντόψαρο, μειώνοντας τον πληθυσμό τους. Στην Ελλάδα, την τελευταία περίοδο του ΕΣΠΑ έχουν εκπονηθεί αντίστοιχα προγράμματα για την Κρήτη και τα Δωδεκάνησα, όπου το πρόβλημα είναι εντονότερο. Παράλληλα, η αξιοποίηση των βρώσιμων ξενικών ειδών μετατρέπει το πρόβλημα σε ευκαιρία: η προώθηση της κατανάλωσης λεοντόψαρου και αγριόσαλπας δημιουργεί αγορά, ενώ η αγριόσαλπα μπορεί ακόμη και να συγκαλλιεργηθεί με άλλα ψάρια. Τέλος, η ενημέρωση του κοινού για τον κίνδυνο των τοξινών και για τον σωστό χειρισμό σε περίπτωση δαγκώματος είναι απαραίτητη, ώστε ο φόβος να μετατραπεί σε γνώση.

Για τα δάση:

Η δασολογική κοινότητα τονίζει ότι τα προσβεβλημένα δέντρα πρέπει να απομακρύνονται και να αποφλοιώνονται έγκαιρα, ώστε να μην πολλαπλασιαστούν τα σκαθάρια και να μην προσβάλουν τα υγιή δέντρα. Απαιτείται συστηματική παρακολούθηση των δασών για έγκαιρη ανίχνευση των εστιών, καθώς και η εξασφάλιση επαρκών πόρων και συντονισμένων παρεμβάσεων από τις περιφερειακές δασικές υπηρεσίες. Ενθαρρυντικό είναι ότι τα μεσογειακά οικοσυστήματα διαθέτουν μηχανισμούς φυσικής αναγέννησης, όπως επισημαίνει ο δασικός κλιματολόγος Νίκος Μάρκος, αν και η αποκατάσταση μπορεί να απαιτήσει αρκετά χρόνια.

Και για τα δύο:

Πέρα από τα επιμέρους μέτρα, η ρίζα του προβλήματος παραμένει κοινή. Χωρίς ουσιαστική μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου και χωρίς πολιτικές προσαρμογής στην κλιματική κρίση, τόσο η θάλασσα όσο και τα δάση θα συνεχίσουν να μεταβάλλονται. Η Ελλάδα, με τα 16.000 χιλιόμετρα ακτών και τα μοναδικά ορεινά της οικοσυστήματα, βρίσκεται στην πρώτη γραμμή αυτής της αλλαγής. Το πώς θα αντιδράσει σήμερα θα κρίνει τι θα κληρονομήσουμε αύριο.

Πηγές: Καθημερινή, Reader, EGU Cryosphere

Κεντρικό σημείο της εκδήλωσης αποτέλεσε η πρώτη δημόσια προβολή του νέου βίντεο που δημιουργήθηκε από το Climatebook και τον Στέφανο Βαμβάκο με στόχο να παρουσιάσει με επιστημονική τεκμηρίωση, αλλά και με τρόπο προσιτό στο ευρύ κοινό, τα βασικά δεδομένα για την κλιματική αλλαγή.

Mετά την προβολή ακολούθησε ανοιχτή συζήτηση με το κοινό κατά την οποία αναδείχθηκαν ζητήματα που αφορούν την επιστημονική γνώση γύρω από την κλιματική κρίση, την παραπληροφόρηση, καθώς και τον ρόλο της επικοινωνίας στην ενίσχυση της δημόσιας κατανόησης ενός από τα σημαντικότερα ζητήματα της εποχής μας.

Όπως επισημάνθηκε και από τους συμμετέχοντες η κλιματική αλλαγή είναι μία από τις προκλήσεις της εποχής μας και συνδέεται άμεσα με τον τρόπο που οι κοινωνίες αντιλαμβάνονται την ευθύνη που έχουν για τις μελλοντικές γενιές. Η επιστημονική κοινότητα διαθέτει σήμερα περισσότερα δεδομένα και εργαλεία, και παράγει συνεχώς γνώση για την κατανόηση των κλιματικών μεταβολών και μπορεί να ενισχύσει την ανθεκτικότητα των κοινωνιών και να μετριάσει τους μελλοντικούς κινδύνους.

Στην εκδήλωση συμμετείχαν περισσότεροι από 50 πολίτες, εκπρόσωποι φορέων, δημοσιογράφοι, εθελοντές της WWF Ελλάς και επαγγελματίες από διαφορετικούς χώρους, επιβεβαιώνοντας το αυξανόμενο ενδιαφέρον της κοινωνίας για έγκυρη και κατανοητή ενημέρωση γύρω από το κλίμα.

Το Climatebook ευχαριστεί θερμά όλους τους συμμετέχοντες, τους ομιλητές, τους συνεργάτες και τους υποστηρικτές της εκδήλωσης για τη συμβολή τους στην επιτυχία της πρωτοβουλίας.

Δείτε το βίντεο «Η Άβολη Αλήθεια για την Κλιματική Αλλαγή»

Ο χάρτης παρουσιάζει τα μεγαλύτερα ύψη αθροιστικού υετού στη Νότια Ιταλία, σε τμήματα της Νότιας Ελλάδας και κυρίως στην Κρήτη, στην Κύπρο και στις παραθαλάσσιες περιοχές της Νότιας Τουρκίας. Οι περιοχές αυτές επηρεάστηκαν από αρκετά βαρομετρικά χαμηλά κατά τους ανοιξιάτικους μήνες του 2026, με την αθροιστική βροχόπτωση να φτάνει ή και να υπερβαίνει κατά τόπους τα 500 mm.

Μετεωρολογικά, οι ανοιξιάτικοι μήνες στη Μεσόγειο αποτελούν μια μεταβατική περίοδο, κατά την οποία η συχνότητα των οργανωμένων κακοκαιριών μειώνεται σταδιακά σε σχέση με τον χειμώνα, χωρίς όμως να εκλείπουν τα επεισόδια έντονων βροχοπτώσεων. Οι θαλάσσιες περιοχές, όπως το Ιόνιο, το Αιγαίο, η Αδριατική και η Ανατολική Μεσόγειος, εξακολουθούν να τροφοδοτούν τα συστήματα αυτά με υγρασία, οδηγώντας κατά τόπους σε μεγάλα αθροιστικά ύψη βροχής, όπως αποτυπώνεται και στον χάρτη για την άνοιξη του 2026.

Σχήμα 1. Αθροιστικά ύψη βροχής από 01/03/2026 έως 03/05/2026 στην περιοχή της Μεσογείου.

Αξίζει να σημειωθεί ότι τα δεδομένα που χρησιμοποιήθηκαν για την παραπάνω ανάλυση αποτελούν δορυφορική εκτίμηση της NASA που προσφέρει μεν μια έγκαιρη, σχεδόν πραγματικού χρόνου εικόνα της βροχής, αλλά ενδέχεται να περιέχουν σφάλματα. Οι οριστικές εκδόσεις των δεδομένων αυτών προσαρμόζονται και διορθώνονται αργότερα με τη βοήθεια επίγειων μετρήσεων.

Αξιοποιώντας δορυφορικά δεδομένα του Sentinel-5P του Ευρωπαϊκού προγράμματος Copernicus, η επιστημονική ομάδα του climatebook παρουσιάζει στον παρακάτω χάρτη τον δείκτη Aerosol Index (AER) πάνω από την Ανατολική Μεσόγειο την Τετάρτη 01 Απριλίου 2026, κατά την κορύφωση του επεισοδίου.

Συγκεκριμένα, ο δείκτης AER είναι μια δορυφορική μέτρηση που σχετίζεται με το Οπτικό Βάθος των σωματιδίων (ΑΟD) και υποδηλώνει αύξηση των συγκεντρώσεων των απορροφητικών σωματιδίων της ατμόσφαιρας. Είναι ιδανικός για την παρακολούθηση της εξέλιξης επεισοδίων σκόνης, όπως η εν λόγω περίπτωση, ηφαιστειακών εκρήξεων, έντονων πυρκαγιών και καύσης βιομάζας. Γενικά, χαμηλές τιμές του δείκτη AER υποδηλώνουν χαμηλές συγκεντρώσεις σωματιδίων στην ατμόσφαιρα και, συνεπώς, καθαρότερος ουρανός.

Σχήμα 1. Χάρτης του δείκτη Aerosol Index (AER) πάνω από την Ανατολική Μεσόγειο την Τετάρτη 01 Απριλίου 2026 από τον δορυφόρο Sentinel-5P.

Στο πρώτο γράφημα αποτυπώνεται η κατανομή της μέγιστης θερμοκρασίας στις 22 Μαρτίου 2026. Μεγάλο μέρος των Ηνωμένων Πολιτειών κατέγραψε τιμές που ξεπέρασαν τους 30°C, ενώ σε ορισμένες περιοχές προσεγγίζουν ή και υπερβαίνουν τους 35°C. Πρόκειται για θερμοκρασίες που παραπέμπουν σε καλοκαιρινές συνθήκες και όχι σε μια τυπική ημέρα των αρχών της άνοιξης. Η έκταση του φαινομένου είναι εξίσου εντυπωσιακή: η θερμή αέρια μάζα κάλυψε σχεδόν ολόκληρη την κεντρική και νότια ενδοχώρα των ΗΠΑ, δημιουργώντας ένα επεισόδιο μεγάλης χωρικής κλίμακας.

Γράφημα 1. Μέγιστη θερμοκρασία (ºC) στις 22 Μαρτίου 2026 στη Βόρεια Αμερική, με βάση τα δεδομένα ERA5. 

Το πραγματικό όμως μέγεθος του γεγονότος αποκαλύπτεται στο δεύτερο γράφημα, όπου παρουσιάζεται η κατάταξη (ranking) της θερμοκρασίας της ίδιας ημέρας σε σχέση με όλες τις αντίστοιχες 22ες Μαρτίου από το 1950 έως το 2025. Σε ένα πολύ μεγάλο τμήμα των ΗΠΑ, η 22α Μαρτίου 2026 κατατάσσεται ως η θερμότερη που έχει καταγραφεί ποτέ για τη συγκεκριμένη ημερομηνία. Με άλλα λόγια, πρόκειται για ένα γεγονός που ξεπερνά ολόκληρο το ιστορικό αρχείο των τελευταίων 76 ετών.

Γράφημα 2. Κατάταξη (ranking) της θερμοκρασίας της 22ας Μαρτίου 2026 σε σχέση με την περίοδο 1950–2025 (ERA5). Οι κόκκινες περιοχές αντιστοιχούν στην υψηλότερη τιμή που έχει καταγραφεί ποτέ για τη συγκεκριμένη ημερομηνία.

Για να γίνει αντιληπτό το μέγεθος του φαινομένου, αξίζει μια απλή αναλογία με την Ελλάδα. Ένα αντίστοιχο επεισόδιο στην Ευρώπη θα σήμαινε θερμοκρασίες της τάξης των 35°C μέσα στον Μάρτιο σε μεγάλη έκταση της χώρας. Δηλαδή, όχι απλώς «ασυνήθιστη ζέστη», αλλά ένα γεγονός που βρίσκεται στα όρια του ιστορικού ρεκόρ σε εθνική κλίμακα.

Τέτοια ακραία επεισόδια ζέστης έχουν γίνει πλέον πολλαπλάσια πιο πιθανά λόγω της κλιματικής αλλαγής και θα ήταν σχεδόν αδύνατο να συμβούν σε ένα κλίμα χωρίς ανθρωπογενή θέρμανση. Επίσης, η κλιματική αλλαγή δεν εκφράζεται μόνο μέσω σταδιακής αύξησης της μέσης θερμοκρασίας, αλλά και μέσω της ενίσχυσης των ακραίων γεγονότων. Όταν μια ημέρα καταφέρνει να σπάσει ταυτόχρονα ρεκόρ δεκαετιών σε τόσο μεγάλη γεωγραφική έκταση, δεν πρόκειται για μια απλή «θερμή εισβολή», αλλά για μια σαφή ένδειξη ότι το εύρος του «φυσιολογικού» μετατοπίζεται.

Η κλιματική αλλαγή δεν ευθύνεται άμεσα για το φαινόμενο, αλλά συμβάλλει στην επιδείνωσή του.

Κεντρικός παράγοντας του φαινομένου ήταν ένα εξαιρετικά βαθύ βαρομετρικό χαμηλό* που επηρέασε τη χώρα στα μέσα Φεβρουαρίου. Στην περιοχή του Βορείου Αιγαίου, η ατμοσφαιρική πίεση έπεσε έως τα 982,7 hPa, δηλαδή περίπου 30 hPa χαμηλότερα από το φυσιολογικό. Για κάθε 1 hPa πτώσης της πίεσης, η επιφάνεια της θάλασσας ανυψώνεται κατά περίπου 1 εκατοστό. Μόνο από αυτόν τον μηχανισμό, η στάθμη της θάλασσας στο Βόρειο Αιγαίο ανέβηκε κατά τόπους σχεδόν 30 εκατοστά.

Σημαντικό, αλλά δευτερεύον ρόλο έπαιξε και το φεγγάρι. Το φαινόμενο συνέπεσε με Νέα Σελήνη, δηλαδή με παλιρροϊκή συζυγία (spring tide), όπου οι βαρυτικές δυνάμεις Ήλιου και Σελήνης προστίθενται. Αξίζει να σημειωθεί ότι, αν και το φαινόμενο συνέπεσε με Νέα Σελήνη, δεν συνέπεσε με στιγμή που η Σελήνη βρίσκεται πιο κοντά στη Γη (περίγειο). Σε μια τέτοια σύμπτωση, η παλιρροϊκή συνιστώσα θα μπορούσε να είναι ελαφρώς ισχυρότερη, κατά μερικά επιπλέον εκατοστά. Στο συγκεκριμένο επεισόδιο όμως, η συμβολή αυτή ήταν περιορισμένη. Αν το φαινόμενο συνέπιπτε με Πανσέληνο αντί για Νέα Σελήνη, το παλιρροϊκό αποτέλεσμα θα ήταν ουσιαστικά το ίδιο.

Και η κλιματική αλλαγή;

Η κλιματική αλλαγή δεν προκάλεσε άμεσα το συγκεκριμένο επεισόδιο υψηλής στάθμης της θάλασσας. Όμως έχει ήδη ανεβάσει τη μέση στάθμη της κατά περίπου +10–15 cm σε σχέση με τις αρχές του 20ού αιώνα στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου — αύξηση που οφείλεται σε θερμική διαστολή των ωκεανών και την τήξη παγετώνων. Αυτά τα επιπλέον εκατοστά, όταν προστίθενται σε ένα ακραίο καιρικό γεγονός με χαμηλή πίεση και ισχυρούς ανέμους, αυξάνουν την πιθανότητα και την έκταση της υπερχείλισης.Όσον αφορά την Ελλάδα, στην περίπτωση που το 2100 έχουμε μια υπερθέρμανση 3 °C, εκτιμάται ότι η άνοδος της στάθμης θα κυμανθεί στα 50-70 cm.

Το συμπέρασμα είναι ότι το φαινόμενο στα μέσα Φεβρουαρίου 2026 ήταν συνδυασμός γνωστών φυσικών διεργασιών. Όσο όμως η μέση στάθμη της θάλασσας συνεχίζει να ανεβαίνει, τέτοια επεισόδια θα γίνονται πιο συχνά, πιο εκτεταμένα και πιο επιζήμια στο μέλλον.

Φωτογραφία εξωφύλλου από Παξούς: Έφη Αλεξοπούλου

* Χάρτης ατμοσφαιρικής πίεσης στις 13 Φεβρουαρίου. Οι μωβ και μπλε αποχρώσεις δείχνουν περιοχές όπου η πίεση ήταν πολύ χαμηλότερη από το συνηθισμένο για την εποχή, με επίκεντρο την Ελλάδα. Όσο πιο έντονο το μωβ χρώμα, τόσο πιο ακραία ιστορικά (1991-2020) η πτώση της πίεσης. Οι κίτρινες και πορτοκαλί αποχρώσεις δείχνουν περιοχές με υψηλότερη από τη μέση πίεση. Το εξαιρετικά βαθύ βαρομετρικό χαμηλό συνέβαλε στην προσωρινή άνοδο της στάθμης της θάλασσας και στις υπερχειλίσεις σε παράκτιες περιοχές.

Ο χάρτης παρουσιάζει τα μεγαλύτερα ύψη αθροιστικού υετού στις δυτικές ακτές της Ελλάδας, της Τουρκίας, της Ιταλίας, της Γαλλίας και στην Πορτογαλία (πορτοκαλί και κίτρινες αποχρώσεις). Οι περιοχές αυτές δέχθηκαν επαναλαμβανόμενες διελεύσεις βαρομετρικών χαμηλών από την αρχή του 2026, με την αθροιστική βροχόπτωση να φτάνει ή και να υπερβαίνει σε ορισμένα σημεία τα 800 mm. Ιδιαίτερη μνεία γίνεται στο δυτικό τμήμα της Ιβηρικής Χερσονήσου, κυρίως στην Πορτογαλία, η οποία στις αρχές Φεβρουαρίου επηρεάστηκε από διαδοχικά από τις καταιγίδες Kristin, Leonardo και στη συνέχεια Marta, που προκάλεσαν εκτός από μεγάλα ύψη υετού, εκτεταμένες πλημμύρες και υλικές καταστροφές.

Μετεωρολογικά, ο Ιανουάριος και ο Φεβρουάριος στη Μεσόγειο χαρακτηρίζονται από συχνές κακοκαιρίες. Πολλά βαρομετρικά χαμηλά κινούνται κατά μήκος του αεροχειμάρρου, από τα δυτικά προς την περιοχή, ενισχύονται κατά τη διέλευσή τους πάνω από θερμές θάλασσες, μεταφέροντας έτσι μεγάλες ποσότητες υγρασίας. Συνήθως η υγρασία αυτή έρχεται από τον Ατλαντικό προς την Ιβηρική Χερσόνησο, ενώ άλλες φορές νότιοι–νοτιοδυτικοί άνεμοι μεταφέρουν τις υγρές αέριες μάζες προς την Αδριατική Θάλασσα, το Ιόνιο και το Αιγαίο Πέλαγος, προκαλώντας επεισόδια έντονων βροχοπτώσεων.

Αξίζει να σημειωθεί ότι τα δεδομένα που χρησιμοποιήθηκαν για την παραπάνω ανάλυση αποτελούν δορυφορική εκτίμηση της NASA που προσφέρει μεν μια έγκαιρη, σχεδόν πραγματικού χρόνου εικόνα της βροχής, αλλά ενδέχεται να περιέχουν σφάλματα. Οι οριστικές εκδόσεις των δεδομένων αυτών προσαρμόζονται και διορθώνονται αργότερα με τη βοήθεια επίγειων μετρήσεων.

Σύμφωνα με τα μετεωρολογικά δεδομένα που ανέλυσε η επιστημονική ομάδα του climatebook, η μέση θερμοκρασία στην Ελλάδα το 2025 κυμάνθηκε πάνω από τη μέση τιμή της περιόδου αναφοράς 1991–2020 στο 72% των ημερών του έτους. Πιο συγκεκριμένα, 262 από τις 365 ημέρες του 2025 καταγράφηκαν με θετικές θερμοκρασιακές αποκλίσεις.

Στην Εικόνα 1 παρουσιάζεται η πορεία της μέσης ημερήσιας θερμοκρασίας για το 2025 στην Ελλάδα. Από το γράφημα προκύπτουν τα ακόλουθα βασικά συμπεράσματα:

• 262 από τις 365 ημέρες του έτους καταγράφηκαν με θερμοκρασίες πάνω από τη μέση τιμή της περιόδου 1991–2020.

• Τον Μάρτιο του 2025 σημειώθηκαν θερμοκρασίες που έφτασαν σε επίπεδα ρεκόρ για την εποχή σε αρκετές περιοχές της χώρας.

• Το καλοκαίρι του 2025 ήταν το τρίτο θερμότερο καλοκαίρι στα χρονικά των καταγραφών στην Ελλάδα, με το καλοκαίρι του 2024 να παραμένει το θερμότερο.

• Ασυνήθιστα χαμηλές για την εποχή θερμοκρασίες σημειώθηκαν στις αρχές Απριλίου και Οκτωβρίου 2025.

Στην Εικόνα 2 παρουσιάζεται η εξέλιξη της μέσης ετήσιας θερμοκρασίας στην Ελλάδα για την περίοδο 1970–2025. Από το γράφημα προκύπτουν τα εξής:

• Το 2025 ήταν το δεύτερο θερμότερο έτος στα χρονικά των καταγραφών για την Ελλάδα, με μέση ετήσια θερμοκρασία 15,3°C.

• Η μέση θερμοκρασία του 2025 ήταν περίπου 0,7°C χαμηλότερη από το 2024 και ~0,1°C υψηλότερη από το 2023.

• Τα 6 από τα 7 θερμότερα έτη στην Ελλάδα έχουν καταγραφεί κατά την τελευταία επταετία.

• Τα 3 θερμότερα έτη έχουν καταγραφεί τα τελευταία 3 χρόνια, αποτυπώνοντας τη σαφή επιτάχυνση της θέρμανσης.

Περισσότερα και αναλυτικότερα στοιχεία για την κατάσταση του κλίματος στην Ελλάδα το 2025 θα παρουσιαστούν στην ετήσια έκθεση του climatebook.gr, η οποία αναμένεται να δοθεί στη δημοσιότητα το προσεχές διάστημα.

Εικόνα 1. Η πορεία της μέσης ημερήσιας θερμοκρασίας στην Ελλάδα για το 2025 σε σχέση με τη μέση τιμή της περιόδου 1991-2020. Με κόκκινες αποχρώσεις οι μέρες με θετικές αποκλίσεις της μέσης θερμοκρασίας και με μπλε οι μέρες με αρνητικές αποκλίσεις. Δεδομένα: ERA5-Land / Copernicus C3S. Επεξεργασία και οπτικοποίηση: climatebook.gr.

Εικόνα 2. Μέση ετήσια θερμοκρασία στην Ελλάδα από το 1970 μέχρι και το 2025. Δεδομένα: ERA5-Land / Copernicus C3S. Επεξεργασία και οπτικοποίηση: climatebook.gr.

Ωστόσο, ακόμη και εκεί, τα δεδομένα δείχνουν ότι το χιόνι πλέον αποτελεί σπανιότερο φαινόμενο σε σύγκριση με τις προηγούμενες δεκαετίες. Σύμφωνα με το διάγραμμα, τα τελευταία 13 χρόνια μόνο σε 2 Χριστούγεννα υπήρχε χιόνι στο έδαφος στην πόλη. Αντίθετα, τις προηγούμενες δεκαετίες, τουλάχιστον 3 με 4 φορές ανά δεκαετία καταγράφονταν λευκά Χριστούγεννα στη Φλώρινα.

Παράλληλα, σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη που πραγματοποιήθηκε από τη Μονάδα ΜΕΤΕΟ του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, η πόλη της Φλώρινας χάνει σχεδόν 2 ημέρες χιονοκάλυψης ανά έτος για την περίοδο 1991–2020. Την ίδια περίοδο, η μέση θερμοκρασία στην πόλη έχει αυξηθεί συνολικά κατά 2,1°C, ενισχύοντας περαιτέρω τη μείωση των χιονοπτώσεων και της διάρκειας της χιονοκάλυψης.

Η επιστημονική ομάδα του Climatebook αναλύει και καταγράφει την κλιματική αλλαγή και τις επιπτώσεις της στην Ελλάδα αλλά και σε ολόκληρο τον κόσμο, με στόχο την καλύτερη κατανόηση και την παρουσίαση της επιστημονικής γνώσης με απλό και εύληπτο τρόπο προς το ευρύ κοινό.

Η ομάδα του Climatebook σας εύχεται Καλά Χριστούγεννα, με υγεία, ευτυχία και περιβαλλοντική συνείδηση.

Προσέχουμε για να έχουμε: η φύση μάς προσφέρει πολλά, ας της ανταποδώσουμε με σεβασμό, αγάπη και φροντίδα.

Λευκά Χριστούγεννα στη Φλώρινα από το 1960 έως το 2025. Τα χιονισμένα δέντρα υποδηλώνουν το ύψος της χιονοκάλυψης: το λιγότερο χιονισμένο δέντρο αντιστοιχεί σε μικρή χιονοκάλυψη, ενώ το πολύ χιονισμένο σε πλήρη χιονοκάλυψη. Η χρωματιστή διακοσμητική γραμμή πίσω από τα δέντρα απεικονίζει την απόκλιση της μέσης ετήσιας θερμοκρασίας στη Φλώρινα σε σχέση με τη μέση τιμή της περιόδου 1991–2020. Δεδομένα από: Copernicus / C3S. Επεξεργασία και οπτικοποίηση: climatebook.gr.

Αυτές οι 35 χώρες εκπέμπουν πλέον λιγότερο διοξείδιο του άνθρακα, ακόμη κι ενώ οι οικονομίες τους συνεχίζουν να αναπτύσσονται. Global Carbon Project 2025, CC BY-NC-ND

Η εξέλιξη αυτή αποδεικνύει ότι ο αποσυνδεδεμένος ή «απεξαρτημένος» οικονομικός ρυθμός ανάπτυξης από τα ορυκτά καύσιμα είναι εφικτός. Σε πολλές από αυτές τις χώρες, ο συνδυασμός επενδύσεων σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, σταδιακής εγκατάλειψης του άνθρακα, βελτίωσης της ενεργειακής απόδοσης και στοχευμένων πολιτικών μείωσης εκπομπών έχει αρχίσει να αποδίδει. Το παράδειγμα αυτό δείχνει ότι οι καθαρές λύσεις δεν είναι μόνο φιλικές προς το περιβάλλον, αλλά μπορούν να συμβαδίσουν με την οικονομική ευημερία.

Στην Ελλάδα, οι εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα παρουσιάζουν μείωση τα τελευταία χρόνια, κυρίως χάρη στη ραγδαία υποχώρηση της λιγνιτικής παραγωγής. Το 2023 οι συνολικές εκπομπές από την ηλεκτροπαραγωγή μειώθηκαν κατά περίπου 22 %, με τις εκπομπές από λιγνίτη να πέφτουν σχεδόν 28 % σε σχέση με το 2022. Ωστόσο, αυτή η πρόοδος δεν σημαίνει πλήρη απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα. Η Ελλάδα συνεχίζει να επενδύει σημαντικά στο φυσικό αέριο, το οποίο, αν και λιγότερο ρυπογόνο από τον λιγνίτη, παραμένει ορυκτό καύσιμο υψηλών εκπομπών. Η επέκταση των μονάδων και υποδομών φυσικού αερίου δημιουργεί τον κίνδυνο «κλειδώματος» σε ένα ακόμη ορυκτό καύσιμο για τις επόμενες δεκαετίες, καθυστερώντας τη μετάβαση σε πλήρως καθαρές λύσεις.

Παρά τα θετικά αυτά σημάδια, η συνολική παγκόσμια εικόνα παραμένει ανησυχητική. Η άνοδος τη χρήση φυσικού αερίου, πετρελαίου και άνθρακα σε μεγάλες οικονομίες, σε συνδυασμό με την αύξηση της ενεργειακής ζήτησης, υπερκαλύπτει τις μειώσεις που επιτυγχάνουν άλλες χώρες. Για να συγκρατηθεί η υπερθέρμανση του πλανήτη σε ασφαλή επίπεδα, απαιτείται ταχεία κλιμάκωση των πολιτικών μείωσης εκπομπών και σημαντική επιτάχυνση της μετάβασης στις καθαρές μορφές ενέργειας.

Το μήνυμα που προκύπτει είναι διττό: η πορεία που ακολουθεί σήμερα ο πλανήτης δεν είναι βιώσιμη, αλλά τα παραδείγματα των 35 χωρών αποδεικνύουν ότι η αλλαγή είναι δυνατή. Η παγκόσμια κοινότητα διαθέτει πλέον τόσο τα εργαλεία όσο και τις γνώσεις για να περιορίσει τις εκπομπές και να δημιουργήσει μια οικονομία χαμηλών ρύπων. Αυτό που απαιτείται είναι πολιτική βούληση, διεθνής συνεργασία και συνεχής δέσμευση.