Εικόνα 1: Αποκλίσεις της θερμοκρασίας της επιφάνειας της θάλασσας σε σχέση με την μέση τιμή της περιόδου 1991-2020 στην περιοχή της Μεσογείου από δορυφορικές μετρήσεις στις 24/6/2026. Πηγή δεδομένων: Marine/Copernicus. Επεξεργασία & Οπτικοποίηση δεδομένων: climatebook.gr.

Εικόνα 2: Θερμοκρασία της επιφάνειας της θάλασσας στην περιοχή της Μεσογείου από δορυφορικές μετρήσεις στις 24/6/2026. Πηγή δεδομένων: Marine/Copernicus. Επεξεργασία & Οπτικοποίηση δεδομένων: climatebook.gr.

Σύμφωνα με δορυφορικές μετρήσεις, οι αυξημένες θερμοκρασίες στη Δυτική Μεσόγειο εντάσσονται στην ανοδική τάση που παρατηρείται στην περιοχή τους τελευταίους μήνες. Η θερμοκρασία στην επιφάνεια της θάλασσας έχει αυξηθεί από περίπου 16°C στις αρχές του έτους σε 25,2°C σήμερα, τιμή που συγκαταλέγεται στις υψηλότερες τόσο για το 2026 μέχρι στιγμής όσο και για την εποχή, όπως φαίνεται στην Εικόνα 3. Αντίθετα, η Ανατολική Μεσόγειος εμφανίζει ηπιότερες θετικές αποκλίσεις, περίπου +1°C πάνω από τον μέσο όρο της εποχής, ενώ το Αιγαίο διαφοροποιείται από το σύνολο σχεδόν της Μεσογείου, καταγράφοντας αρνητικές αποκλίσεις της επιφανειακής θερμοκρασίας της θάλασσας, της τάξης του 1°C κάτω από τον κλιματικό μέσο όρο. (Εικόνα 2).

Εικόνα 3: Ημερήσια θερμοκρασία στην επιφάνεια της θάλασσας στη Δυτική Μεσόγειο από δορυφορικές μετρήσεις. Η μέση ημερήσια θερμοκρασία της λεκάνης από το 1982 μέχρι και το 2025, παρουσιάζεται με διακεκομμένη μαύρη γραμμή, ενώ οι ημερήσιες τιμές από την αρχή του 2026 με συνεχές μαύρο και κόκκινο χρώμα. Πηγή δεδομένων: Marine/Copernicus. Επεξεργασία & Οπτικοποίηση δεδομένων: climatebook.gr.

Ο λαγοκέφαλος και η «τροπικοποίηση» της Μεσογείου

Ο λαγοκέφαλος ζει εδώ και δεκαετίες στη Μεσόγειο. Πρόκειται για λεσεψιανό μετανάστη, δηλαδή είδος που πέρασε στη Μεσόγειο μέσω της Διώρυγας του Σουέζ. Όπως εξηγεί ο Γιώργος Κατσέλης, καθηγητής του Τμήματος Αλιείας και Υδατοκαλλιεργειών του Πανεπιστημίου Πάτρας, οι πρώτες αισθητές καταγραφές χρονολογούνται στη δεκαετία του 1980, ενώ το είδος έγινε εμφανές για πρώτη φορά στο Ισραήλ γύρω στο 1987 και σταδιακά εξαπλώθηκε σε όλη τη Μεσόγειο.

Δύο παράγοντες άνοιξαν την πόρτα. Ο πρώτος είναι η διαπλάτυνση της Διώρυγας του Σουέζ. Οι αλμυρές λίμνες Little Bitter Lake και Greater Bitter Lake λειτουργούσαν για χρόνια ως φυσικό οικολογικό «φράγμα», καθώς η υψηλή τους αλατότητα εμπόδιζε τα περισσότερα είδη να επιβιώσουν και να περάσουν. Μετά τη διαπλάτυνση της δεκαετίας του 1980, η αλατότητα των λιμνών εξισορροπήθηκε με τη θάλασσα, το φράγμα έσπασε και είδη του Ινδικού Ωκεανού άρχισαν να προωθούνται στη Μεσόγειο.

Ο δεύτερος παράγοντας είναι η κλιματική αλλαγή. Η Μεσόγειος ζεσταίνεται και αποκτά χαρακτηριστικά «τροπικότητας», γεγονός που διευκολύνει την εγκατάσταση θερμόφιλων ξενικών ειδών. Δεν είναι μόνο ο λαγοκέφαλος: στα ελληνικά θαλάσσια οικοσυστήματα έχουν καταγραφεί τουλάχιστον 250 ξενικά είδη βάσει καταγραφής του 2017, με τον κατάλογο να αυξάνεται διαρκώς. Ανάμεσά τους και το λεοντόψαρο και η αγριόσαλπα, τα οποία όμως είναι βρώσιμα.

Στη ξηρά: τα έλατα της Πελοποννήσου που πεθαίνουν

Την ίδια στιγμή, στα ορεινά της Πελοποννήσου εκτυλίσσεται μια ανάλογη κρίση. Έλληνες ερευνητές καταγράφουν εκτεταμένες εκτάσεις ελατοδασών ξεραίνονται και πεθαίνουν, ακόμη και σε περιοχές που δεν έχουν καεί.

Το ελληνικό έλατο θεωρείται από τα πιο ανθεκτικά δέντρα της χώρας, ικανό να αντέχει ξηρασίες, έντομα και περιοδικές πυρκαγιές. Γι’ αυτό και η εικόνα ξάφνιασε τον Δημήτριο Αβτζή, ανώτερο ερευνητή στο Δασικό Ερευνητικό Ινστιτούτο του ΕΛΓΟ–Δήμητρα, ο οποίος βρέθηκε στην Πελοπόννησο για να καταγράψει τις συνέπειες μιας ανοιξιάτικης πυρκαγιάς. Αντίκρισε εκατοντάδες εκτάρια νεκρών δέντρων, μεγάλο μέρος των οποίων είχε ξεραθεί μέσα στο πράσινο, εκεί όπου η φωτιά δεν είχε καν φτάσει. Η έκταση της ζημιάς ήταν τόσο πρωτοφανής που ο ερευνητής ενημέρωσε άμεσα το Υπουργείο Περιβάλλοντος.

Οι πυρκαγιές, αν και καταστροφικές, δεν αρκούν για να εξηγήσουν το φαινόμενο. Σύμφωνα με το Global Forest Watch, η Ελλάδα έχασε περίπου 200.000 εκτάρια δασών από φωτιές την περίοδο 2001–2024, όμως αυτό που συμβαίνει σήμερα στα ελατοδάση είναι αποτέλεσμα πολλαπλών, αλληλοενισχυόμενων πιέσεων.

Κομβικό ρόλο παίζει η παρατεταμένη ξηρασία, που έχει γίνει μόνιμο χαρακτηριστικό του ελληνικού κλίματος. Η κατάσταση επιδεινώνεται από τη συνεχή μείωση του χειμερινού χιονιού: μελέτη του Ορεινoύ Παρατηρητηρίου Ελλάδος και του Ινστιτούτου Περιβαλλοντικών Ερευνών και Βιώσιμης Ανάπτυξης και του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών καταγράφει ότι την περίοδο 1991–2020 η χώρα έχανε κατά μέσο όρο 1,5 ημέρα χιονιού ανά έτος, στερώντας από τα δάση μια βασική πηγή σταδιακής υγρασίας.

Εξασθενημένα από την έλλειψη νερού, τα δέντρα γίνονται ευάλωτα σε έναν ακόμη εχθρό: τα σκαθάρια του φλοιού, ιδίως της υποοικογένειας Scolytinae. Τα έντομα εγκαθίστανται κάτω από τον φλοιό και καταστρέφουν τα αγγεία μεταφοράς νερού και θρεπτικών ουσιών. Όταν ο πληθυσμός τους φτάσει σε επίπεδα επιδημίας, ο έλεγχος γίνεται εξαιρετικά δύσκολος. Το φαινόμενο δεν περιορίζεται στην Ελλάδα: παρόμοιες εξελίξεις καταγράφονται σε χώρες της νότιας και κεντρικής Ευρώπης, όπως η Ισπανία, γεγονός που δείχνει μια ευρύτερη οικολογική μεταβολή.

Δύο φαινόμενα, μία αιτία

Ο λαγοκέφαλος που εξαπλώνεται σε μια θερμαινόμενη θάλασσα και το έλατο που ξεραίνεται σε μια στεγνή πλαγιά είναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Η κλιματική αλλαγή δεν εκδηλώνεται μόνο ως ακραία καιρικά φαινόμενα· λειτουργεί και ως αργός, διαρθρωτικός μετασχηματισμός των οικοσυστημάτων. Θερμαίνει τα νερά ώστε να φιλοξενούν θερμόφιλους εισβολείς, και ξηραίνει το έδαφος ώστε να γίνεται ξενιστής για επιβλαβή έντομα. Σε αμφότερες τις περιπτώσεις, είδη που επί δεκαετίες κρατούσαν μια ισορροπία βρίσκονται ξαφνικά εκτεθειμένα.

Τρόποι αντιμετώπισης

Η καλή είδηση είναι ότι σε καμία από τις δύο περιπτώσεις δεν είμαστε ανυπεράσπιστοι. Όπως τονίζει ο Δρ. Αβτζής, «δεν υπάρχει χρόνος για απαισιοδοξία· έχουμε τη γνώση και τους επιστήμονες». Το κρίσιμο ζήτημα είναι η εφαρμογή των μέτρων.

Για τη θάλασσα:

Η Κύπρος έχει πρωτοστατήσει στην Ανατολική Μεσόγειο με προγράμματα «επικήρυξης», δηλαδή επιδότησης των αλιέων ώστε να ψαρεύουν στοχευμένα τον λαγοκέφαλο και το λεοντόψαρο, μειώνοντας τον πληθυσμό τους. Στην Ελλάδα, την τελευταία περίοδο του ΕΣΠΑ έχουν εκπονηθεί αντίστοιχα προγράμματα για την Κρήτη και τα Δωδεκάνησα, όπου το πρόβλημα είναι εντονότερο. Παράλληλα, η αξιοποίηση των βρώσιμων ξενικών ειδών μετατρέπει το πρόβλημα σε ευκαιρία: η προώθηση της κατανάλωσης λεοντόψαρου και αγριόσαλπας δημιουργεί αγορά, ενώ η αγριόσαλπα μπορεί ακόμη και να συγκαλλιεργηθεί με άλλα ψάρια. Τέλος, η ενημέρωση του κοινού για τον κίνδυνο των τοξινών και για τον σωστό χειρισμό σε περίπτωση δαγκώματος είναι απαραίτητη, ώστε ο φόβος να μετατραπεί σε γνώση.

Για τα δάση:

Η δασολογική κοινότητα τονίζει ότι τα προσβεβλημένα δέντρα πρέπει να απομακρύνονται και να αποφλοιώνονται έγκαιρα, ώστε να μην πολλαπλασιαστούν τα σκαθάρια και να μην προσβάλουν τα υγιή δέντρα. Απαιτείται συστηματική παρακολούθηση των δασών για έγκαιρη ανίχνευση των εστιών, καθώς και η εξασφάλιση επαρκών πόρων και συντονισμένων παρεμβάσεων από τις περιφερειακές δασικές υπηρεσίες. Ενθαρρυντικό είναι ότι τα μεσογειακά οικοσυστήματα διαθέτουν μηχανισμούς φυσικής αναγέννησης, όπως επισημαίνει ο δασικός κλιματολόγος Νίκος Μάρκος, αν και η αποκατάσταση μπορεί να απαιτήσει αρκετά χρόνια.

Και για τα δύο:

Πέρα από τα επιμέρους μέτρα, η ρίζα του προβλήματος παραμένει κοινή. Χωρίς ουσιαστική μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου και χωρίς πολιτικές προσαρμογής στην κλιματική κρίση, τόσο η θάλασσα όσο και τα δάση θα συνεχίσουν να μεταβάλλονται. Η Ελλάδα, με τα 16.000 χιλιόμετρα ακτών και τα μοναδικά ορεινά της οικοσυστήματα, βρίσκεται στην πρώτη γραμμή αυτής της αλλαγής. Το πώς θα αντιδράσει σήμερα θα κρίνει τι θα κληρονομήσουμε αύριο.

Πηγές: Καθημερινή, Reader, EGU Cryosphere

Με απλά λόγια, η νέα έρευνα δείχνει ότι πολλές παλαιότερες μελέτες δεν συνέκριναν σωστά δύο βασικά στοιχεία: το πραγματικό επίπεδο της θάλασσας στις ακτές και το υψόμετρο του εδάφους. Οι συγγραφείς διαπίστωσαν ότι πάνω από το 99% των μελετών που εξέτασαν είχαν κάποιο πρόβλημα σε αυτή τη σύγκριση. Στις περισσότερες περιπτώσεις, οι εκτιμήσεις βασίζονταν σε θεωρητικά μοντέλα της στάθμης της θάλασσας και όχι σε πραγματικές μετρήσεις στις ακτές.

Το αποτέλεσμα είναι ιδιαίτερα ανησυχητικό. Η μελέτη υπολογίζει ότι η πραγματική παράκτια στάθμη της θάλασσας είναι κατά μέσο όρο περίπου 24 έως 27 εκατοστά υψηλότερη από ό,τι υπέθεταν πολλές από τις υπάρχουσες αξιολογήσεις κινδύνου. Σε ορισμένες περιοχές, κυρίως στον Παγκόσμιο Νότο και στον Ινδο-Ειρηνικό, η διαφορά μπορεί να ξεπερνά ακόμη και το 1 μέτρο. Αυτό δεν σημαίνει ότι η θάλασσα «ανέβηκε ξαφνικά» τόσο πολύ. Σημαίνει ότι σε πολλές περιπτώσεις ο αρχικός υπολογισμός ξεκινούσε από λάθος βάση.

Γιατί έχει σημασία αυτό; Επειδή όταν η αφετηρία είναι λανθασμένη, τότε μπορεί να υποτιμάται και ο πραγματικός κίνδυνος για ανθρώπους, υποδομές, καλλιέργειες και ολόκληρες παράκτιες κοινότητες. Η μελέτη εκτιμά ότι, σε ένα υποθετικό σενάριο ανόδου της σχετικής στάθμης της θάλασσας κατά 1 μέτρο, η έκταση γης που θα βρεθεί κάτω από τη στάθμη της θάλασσας θα μπορούσε να είναι 31% έως 37% μεγαλύτερη από ό,τι έδειχναν παλιότερες εκτιμήσεις, ενώ και ο αριθμός των ανθρώπων που εκτίθενται στον κίνδυνο μπορεί να είναι σημαντικά υψηλότερος.

Το πιο ουσιαστικό συμπέρασμα είναι ότι πρέπει να βελτιώσουμε τα εργαλεία με τα οποία σχεδιάζουμε την προσαρμογή στην κλιματική κρίση. Σε μια εποχή όπου η διάβρωση των ακτών, οι πλημμύρες και τα ακραία καιρικά φαινόμενα γίνονται συχνότερα, η σωστή αποτύπωση του κινδύνου είναι απαραίτητη. Χωρίς αξιόπιστα δεδομένα, δεν μπορεί να υπάρξει ούτε σωστός σχεδιασμός, ούτε δίκαιη χρηματοδότηση, ούτε αποτελεσματική προστασία των πιο ευάλωτων περιοχών.

Πηγή: Nature

Τι δείχνουν τα δεδομένα: CO₂ σαν 6,6 εκατ. αυτοκίνητα

Σύμφωνα με την T&E, 1.043 ευρωπαϊκά ferries που αναλύθηκαν για το 2023 στην Ευρώπη εξέπεμψαν 13,4 εκατ. τόνους CO₂, ποσότητα που αντιστοιχεί στις ετήσιες εκπομπές 6,6 εκατομμυρίων αυτοκινήτων.

Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι το σκέλος της τοπικής ρύπανσης: σε πόλεις όπως Βαρκελώνη, Δουβλίνο και Νάπολη, τα ferries ευθύνονται για περισσότερα οξείδια του θείου (SOx) από όλα τα αυτοκίνητα της πόλης μαζί. Η Βαρκελώνη, μάλιστα, καταγράφεται ως το λιμάνι με τις υψηλότερες εκπομπές CO₂ από ferries στην Ευρώπη, ενώ παρά τους κανόνες χαμηλού θείου στη Μεσόγειο,τα ferries εκεί εκπέμπουν 1,8 φορές περισσότερα SOx από τα αυτοκίνητα της πόλης.

Σε επίπεδο δραστηριότητας/δρομολογίων, η T&E αναφέρει ως υψηλότερα ρυπογόνα (σε εκπομπές) το δρομολόγιο Travemünde–Helsinki, μπροστά από το Dover–Calais.

Επίπτωση στην υγεία των πόλεων

Το πρόβλημα δεν είναι μόνο πόσο εκπέμπουν τα πλοία, αλλά πού εκπέμπουν. Τα ferries κινούνται επαναλαμβανόμενα σε σταθερές γραμμές και, κρίσιμα, περνούν μεγάλο μέρος του χρόνου τους πολύ κοντά σε κατοικημένες περιοχές λιμένων. Η σχετική έκθεση της T&E περιγράφει ότι ένας γερασμένος στόλος σχεδόν 2.000 πλοίων περνά πάνω από 60% του χρόνου του εντός 5 ναυτικών μιλίων από πυκνοκατοικημένες ζώνες, τροφοδοτώντας τη «παράκτια» ατμοσφαιρική ρύπανση.

Τα SOx στην ατμόσφαιρα οδηγούν στη δημιουργία λεπτών σωματιδίων που συνδέονται με σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία, ιδίως όταν η έκθεση είναι χρόνια και συμβαίνει δίπλα σε κατοικίες, σχολεία και χώρους εργασίας γύρω από λιμάνια.

Ρυθμίσεις θείου στη Μεσόγειο: σημαντική πρόοδος, αλλά όχι αρκετή

Ένα μεγάλο βήμα έγινε όταν η Μεσόγειος έγινε επίσημα Περιοχή Ελέγχου Εκπομπών για SOx (Med SOx ECA) και τέθηκε σε ισχύ όριο 0,10% σε θείο στο ναυτιλιακό καύσιμο από 1 Μαΐου 2025.

Κι όμως, η εικόνα της Βαρκελώνης δείχνει κάτι σημαντικό: οι κανόνες χαμηλού θείου μειώνουν τη ρύπανση, αλλά δεν μηδενίζουν το πρόβλημα—ιδίως όταν υπάρχει μεγάλος όγκος δρομολογίων, παλιά πλοία και ανεπαρκής ηλεκτροδότηση στο λιμάνι.

Ηλεκτρικά ferries: η «εύκολη» (και συχνά οικονομική) αποανθρακοποίηση στη ναυτιλία μικρών αποστάσεων

Εδώ βρίσκεται το πιο πρακτικό συμπέρασμα της μελέτης: σε αντίθεση με τη βαθιά θαλάσσια ναυτιλία, τα ferries είναι υποψήφια για ηλεκτροκίνηση λόγω μικρότερων αποστάσεων και προβλέψιμων δρομολογίων.

Η έκθεση “Full Charge ahead” της T&E εκτιμά ότι έως το 2035:

• 52% των υφιστάμενων ferries θα μπορούσαν να βασιστούν σε μπαταρία (battery-electric propulsion).

• Για περίπου 20% των πλοίων/δρομολογίων, η μετάβαση θα μπορούσε να είναι ήδη φθηνότερη από τα ορυκτά καύσιμα από το 2025.

• Το βασικό εμπόδιο δεν είναι τεχνικό αλλά υποδομών: η φόρτιση στα λιμάνια. Ωστόσο, για το 57% των λιμένων που εξετάστηκαν, αρκούν φορτιστές κάτω από 5 MW.

Παράλληλα, η T&E σημειώνει ότι η ηλεκτροδότηση και υβριδοποίηση μπορούν να μειώσουν τις εκπομπές CO₂ των ferries έως και 42% (ιδίως ως άμεσο, μεταβατικό «κύμα» τεχνολογίας πριν το πλήρες battery-electric όπου γίνεται).

Τι σημαίνει αυτό για την Ελλάδα: Πειραιάς, νησιωτικότητα και πραγματικός «αέρας πόλης»

Για την Ελλάδα, το θέμα είναι διπλά κρίσιμο: τα ferries είναι υποδομή ζωής για τη νησιωτικότητα, αλλά ταυτόχρονα τα μεγάλα λιμάνια «ακουμπάνε» πάνω στον αστικό ιστό. Η ίδια έκθεση της T&E αναφέρει ενδεικτικά ότι τα συμβατικά ferries μπορούν να προκαλούν 15 έως και πάνω από 100 φορές περισσότερη ατμοσφαιρική ρύπανση (κοντά σε μεγάλες παράκτιες πόλεις όπως Dublin, Belfast, Πειραιάς, Las Palmas) σε σύγκριση με τα επιβατικά αυτοκίνητα αυτών των πόλεων.

Η Μεσόγειος έχει:

• πιο μεγάλα και παλαιότερα πλοία σε αρκετές γραμμές,

• έντονη εποχικότητα (αιχμές καλοκαιριού),

• λιμάνια με υψηλή εγγύτητα σε κατοικημένες περιοχές.

Τρεις ρεαλιστικές κινήσεις πολιτικής που ξεκλειδώνουν την αλλαγή

Η τεχνολογία δεν αρκεί χωρίς κανόνες και δημόσιες επιλογές. Η T&E προτείνει (σε ευρωπαϊκό επίπεδο) παρεμβάσεις όπως:

1. Να αλλάξουν οι ευρωπαϊκοί κανόνες (ETS και FuelEU Maritime) ώστε να καλύπτουν περισσότερα πλοία, δηλαδή να μπαίνουν περισσότερα πλοία στο “πληρώνω για τις εκπομπές” και στα κίνητρα για καθαρότερα καύσιμα

2. Ενίσχυση της εφαρμογής ηλεκτροδότησης παραμονής (shore power), ώστε να υπάρχει επαρκής φόρτιση σε μεγάλα λιμάνια ferries.

3. Δημόσιες συμβάσεις/άγονες γραμμές με κριτήρια μηδενικών εκπομπών (π.χ. μέσω πράσινων προμηθειών και όρων διαγωνισμών), ώστε η δημόσια χρηματοδότηση να οδηγεί σε πραγματική καθαρή ανανέωση στόλου.

Για την Ελλάδα ειδικά, αυτό μεταφράζεται σε κάτι πολύ συγκεκριμένο: υποδομές φόρτισης και ηλεκτροδότησης στα λιμάνια, «πράσινοι» όροι στις συμβάσεις δημόσιας υπηρεσίας όπου εφαρμόζονται, και ένα σχέδιο ανανέωσης στόλου που να μην εγκλωβίζει τη χώρα σε νέα μακροχρόνια εξάρτηση από ορυκτά καύσιμα.

Πηγή: Transport & Environment
Εικόνα εξωφύλλου: Sun Princess Cruiseship by Jason Thien via Flickr

Εικόνα 1. Αποκλίσεις της θερμοκρασίας της επιφάνειας της θάλασσας σε σχέση με την μέση τιμή της περιόδου 1991-2020 στην περιοχή της Μεσογείου από δορυφορικές μετρήσεις στις 28/02/2026. Πηγή δεδομένων: Marine/Copernicus. Επεξεργασία & Οπτικοποίηση δεδομένων: climatebook.gr.

Το Βόρειο Αιγαίο και η Αδριατική εμφανίζουν ωστόσο σημαντικά υψηλότερες αποκλίσεις, της τάξης των 1.2 έως 1.8°C. Οι σχετικά αυξημένες αυτές θερμοκρασίες αποτελούν συνέχεια της ανοδικής τάσης που παρατηρείται στη μέση θερμοκρασία της Μεσογείου από την αρχή του έτους, σύμφωνα με δορυφορικές μετρήσεις.

Αξίζει να σημειωθεί ότι στις ελληνικές θάλασσες, ολόκληρη η χειμερινή περίοδος κύλησε με θερμοκρασία επιφάνειας θάλασσας πάνω από τα κανονικά επίπεδα στο Ιόνιο και πολύ πάνω από τα κανονικά στο Αιγαίο, με το Βόρειο Αιγαίο να καταγράφει τιμές επιπέδου ρεκόρ καθ’ όλη τη διάρκεια του χειμώνα.

Εικόνα 2. Ημερήσια θερμοκρασία στην επιφάνεια της θάλασσας στο Αιγαίο πέλαγος από δορυφορικές μετρήσεις. Η μέση ημερήσια θερμοκρασία της λεκάνης από το 1982 μέχρι και το 2026, παρουσιάζεται με διακεκομμένη μαύρη γραμμή, ενώ οι ημερήσιες τιμές απο την αρχή του 2026 με συνεχές μαύρο και κόκκινο χρώμα. Πηγή δεδομένων: Marine/Copernicus. Επεξεργασία & Οπτικοποίηση δεδομένων: climatebook.gr.

Εικόνα 3. Ημερήσια θερμοκρασία στην επιφάνεια της θάλασσας στο Ιόνιο πέλαγος από δορυφορικές μετρήσεις. Η μέση ημερήσια θερμοκρασία της λεκάνης από το 1982 μέχρι και το 2026, παρουσιάζεται με διακεκομμένη μαύρη γραμμή, ενώ οι ημερήσιες τιμές απο την αρχή του 2026 με συνεχές μαύρο και κόκκινο χρώμα. Πηγή δεδομένων: Marine/Copernicus. Επεξεργασία & Οπτικοποίηση δεδομένων: climatebook.gr.

Η κλιματική αλλαγή δεν ευθύνεται άμεσα για το φαινόμενο, αλλά συμβάλλει στην επιδείνωσή του.

Κεντρικός παράγοντας του φαινομένου ήταν ένα εξαιρετικά βαθύ βαρομετρικό χαμηλό* που επηρέασε τη χώρα στα μέσα Φεβρουαρίου. Στην περιοχή του Βορείου Αιγαίου, η ατμοσφαιρική πίεση έπεσε έως τα 982,7 hPa, δηλαδή περίπου 30 hPa χαμηλότερα από το φυσιολογικό. Για κάθε 1 hPa πτώσης της πίεσης, η επιφάνεια της θάλασσας ανυψώνεται κατά περίπου 1 εκατοστό. Μόνο από αυτόν τον μηχανισμό, η στάθμη της θάλασσας στο Βόρειο Αιγαίο ανέβηκε κατά τόπους σχεδόν 30 εκατοστά.

Σημαντικό, αλλά δευτερεύον ρόλο έπαιξε και το φεγγάρι. Το φαινόμενο συνέπεσε με Νέα Σελήνη, δηλαδή με παλιρροϊκή συζυγία (spring tide), όπου οι βαρυτικές δυνάμεις Ήλιου και Σελήνης προστίθενται. Αξίζει να σημειωθεί ότι, αν και το φαινόμενο συνέπεσε με Νέα Σελήνη, δεν συνέπεσε με στιγμή που η Σελήνη βρίσκεται πιο κοντά στη Γη (περίγειο). Σε μια τέτοια σύμπτωση, η παλιρροϊκή συνιστώσα θα μπορούσε να είναι ελαφρώς ισχυρότερη, κατά μερικά επιπλέον εκατοστά. Στο συγκεκριμένο επεισόδιο όμως, η συμβολή αυτή ήταν περιορισμένη. Αν το φαινόμενο συνέπιπτε με Πανσέληνο αντί για Νέα Σελήνη, το παλιρροϊκό αποτέλεσμα θα ήταν ουσιαστικά το ίδιο.

Και η κλιματική αλλαγή;

Η κλιματική αλλαγή δεν προκάλεσε άμεσα το συγκεκριμένο επεισόδιο υψηλής στάθμης της θάλασσας. Όμως έχει ήδη ανεβάσει τη μέση στάθμη της κατά περίπου +10–15 cm σε σχέση με τις αρχές του 20ού αιώνα στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου — αύξηση που οφείλεται σε θερμική διαστολή των ωκεανών και την τήξη παγετώνων. Αυτά τα επιπλέον εκατοστά, όταν προστίθενται σε ένα ακραίο καιρικό γεγονός με χαμηλή πίεση και ισχυρούς ανέμους, αυξάνουν την πιθανότητα και την έκταση της υπερχείλισης.Όσον αφορά την Ελλάδα, στην περίπτωση που το 2100 έχουμε μια υπερθέρμανση 3 °C, εκτιμάται ότι η άνοδος της στάθμης θα κυμανθεί στα 50-70 cm.

Το συμπέρασμα είναι ότι το φαινόμενο στα μέσα Φεβρουαρίου 2026 ήταν συνδυασμός γνωστών φυσικών διεργασιών. Όσο όμως η μέση στάθμη της θάλασσας συνεχίζει να ανεβαίνει, τέτοια επεισόδια θα γίνονται πιο συχνά, πιο εκτεταμένα και πιο επιζήμια στο μέλλον.

Φωτογραφία εξωφύλλου από Παξούς: Έφη Αλεξοπούλου

* Χάρτης ατμοσφαιρικής πίεσης στις 13 Φεβρουαρίου. Οι μωβ και μπλε αποχρώσεις δείχνουν περιοχές όπου η πίεση ήταν πολύ χαμηλότερη από το συνηθισμένο για την εποχή, με επίκεντρο την Ελλάδα. Όσο πιο έντονο το μωβ χρώμα, τόσο πιο ακραία ιστορικά (1991-2020) η πτώση της πίεσης. Οι κίτρινες και πορτοκαλί αποχρώσεις δείχνουν περιοχές με υψηλότερη από τη μέση πίεση. Το εξαιρετικά βαθύ βαρομετρικό χαμηλό συνέβαλε στην προσωρινή άνοδο της στάθμης της θάλασσας και στις υπερχειλίσεις σε παράκτιες περιοχές.

Μια νέα επιστημονική εργασία του Δρ. Χρήστου Λώλη από το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων εξετάζει τη συμπεριφορά βασικών κλιματικών παραμέτρων στη Μεσόγειο για μια πολύ μεγάλη περίοδο 84 ετών (1940–2023). Στόχος είναι να κατανοηθεί καλύτερα η ενδο-ετήσια μεταβλητότητα της ατμόσφαιρας, δηλαδή το πώς μεταβάλλονται μέσα στο έτος η κυκλοφορία και η ατμοσφαιρική αστάθεια, παράμετροι που σχετίζονται με φαινόμενα όπως οι καταιγίδες και οι έντονες βροχοπτώσεις.

Το βασικό εύρημα είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον: το κλίμα της Μεσογείου – ειδικά στις βόρειες περιοχές – δεν μεταβαίνει ομαλά από τον χειμώνα στο καλοκαίρι και αντίστροφα. Αντίθετα, εμφανίζει αρκετές υψηλής συχνότητας διακυμάνσεις, με μικρά μέγιστα και ελάχιστα διάρκειας λίγων ημερών γύρω από συγκεκριμένες ημερομηνίες του έτους. Κάποιες από αυτές τις «κλιματικές αιχμές» ενδέχεται να συνδέονται ακόμη και με όρους της λαϊκής παράδοσης, όπως το λεγόμενο «μικρό καλοκαιράκι του Αγίου Δημητρίου» στις αρχές Νοεμβρίου.

Παράλληλα, η μελέτη εντοπίζει σαφή συμπτώματα της τρέχουσας κλιματικής αλλαγής στη στατική αστάθεια της ατμόσφαιρας: τα τελευταία 40 χρόνια παρατηρείται στατιστικά σημαντική αύξηση της αστάθειας το καλοκαίρι και μείωση τον χειμώνα, κάτι που ήδη επηρεάζει τη συχνότητα και την ένταση ακραίων καιρικών φαινομένων στη Μεσόγειο.

Η εργασία αναδεικνύει τη Μεσόγειο ως μια περιοχή με σύνθετη εποχική συμπεριφορά και υπογραμμίζει την ανάγκη η ανάλυση να επεκταθεί στο μέλλον με τη χρήση κλιματικών μοντέλων και προβολών εκπομπών, ώστε να εκτιμηθεί πώς αυτές οι ιδιαιτερότητες θα εξελιχθούν τις επόμενες δεκαετίες.

Πηγή: International Journal of Climate

Μια νέα εργασία που μόλις δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Ocean and Society με τίτλο From Ravaged Livelihoods in the Global South to Mediterranean Crossings: The Reality of Climate Migration αναδεικνύει μια από τις πιο επείγουσες αλλά συχνά υποτιμημένες διαστάσεις της κλιματικής κρίσης: τη σχέση της με τη μετανάστευση και τον αναγκαστικό εκτοπισμό πληθυσμών.

Οι συγγραφείς δείχνουν πώς η κλιματική αλλαγή καταστρέφει τα μέσα επιβίωσης σε περιοχές του Παγκόσμιου Νότου, ιδιαίτερα σε κοινότητες που εξαρτώνται άμεσα από τη γεωργία, το νερό και τη σταθερότητα των φυσικών πόρων. Ξηρασίες, πλημμύρες, ερημοποίηση, και η άνοδος της θερμοκρασίας οδηγούν όχι μόνο σε περιβαλλοντική υποβάθμιση αλλά και σε κοινωνικοοικονομική κατάρρευση, ωθώντας εκατομμύρια ανθρώπους σε μετακίνηση.

Η εργασία υπογραμμίζει ότι πολλές από τις μεταναστευτικές διαδρομές προς τη Μεσόγειο και την Ευρώπη ξεκινούν από αυτήν ακριβώς την «αργή καταστροφή» της καθημερινής ζωής. Παρότι οι αφίξεις αντιμετωπίζονται συνήθως ως πολιτικό ή συνοριακό ζήτημα, οι βαθύτερες αιτίες είναι συχνά κλιματικές και συνδέονται με ανισότητες: οι περιοχές που πλήττονται περισσότερο είναι εκείνες που έχουν συμβάλει λιγότερο στις παγκόσμιες εκπομπές.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται και στο νομικό κενό: οι «κλιματικοί μετανάστες» δεν αναγνωρίζονται επίσημα ως πρόσφυγες από το διεθνές δίκαιο, αφήνοντας εκατομμύρια ανθρώπους χωρίς σαφή προστασία.

Η Μεσόγειος, και χώρες όπως η Ελλάδα, βρίσκονται πλέον στην πρώτη γραμμή ενός φαινομένου που θα εντείνεται: η κλιματική κρίση δεν αλλάζει μόνο το περιβάλλον, αλλά μετακινεί πληθυσμούς και επανακαθορίζει τα σύνορα της δικαιοσύνης και της ευθύνης.

Υστερόγραφο: Αξίζει να σημειωθεί ότι η χώρα με τους περισσότερους εγχώριους εκτοπισμένους λόγω φυσικών καταστροφών δεν είναι κάποια φτωχή χώρα του Νότου αλλά οι ίδιες οι Ηνωμένες Πολιτείες, σύμφωνα με τα στοιχεία του Internal Displacement Monitoring Centre. Το 2023, 2.9 εκατομμύρια πολίτες των ΗΠΑ εκτοπίστηκαν από τις κατοικίες τους λόγω ακραίων καιρικών φαινομένων που εντείνονται λόγω της κλιματικής κρίσης.

Πηγή: Ocean and Society

Η ατμοσφαιρική διαταραχή που σχηματίστηκε στις 18 Νοεμβρίου πάνω από την Ιταλία δημιούργησε παρατεταμένη ροή από την Κεντρική Μεσόγειο με ασταθείς αέριες μάζες και επίμονες ζώνες σύγκλισης, οδηγώντας σε καταρρακτώδεις βροχές και καταιγίδες, ξαφνικές πλημμύρες, κατολισθήσεις και θυελλώδεις ανέμους στη Δυτική Ελλάδα και την Αλβανία. Το σύστημα προκάλεσε έναν θάνατο στην Αλβανία, εκατοντάδες εκκενώσεις και εκτεταμένες ζημιές σε υποδομές.

Σύμφωνα με το ClimaMeter, σε σχέση με τις προηγούμενες δεκαετίες, παρόμοιες κακοκαιρίες σήμερα εμφανίζουν:

• έως 10% περισσότερη βροχόπτωση

• έως 10% ισχυρότερους ανέμους

Τα στοιχεία δείχνουν ότι η κλιματική αλλαγή –και όχι μόνο η φυσική μεταβλητότητα– είναι βασικός παράγοντας πίσω από τη μεγαλύτερη ένταση των φαινομένων. Η θέρμανση της θάλασσας παρέχει επιπλέον ενέργεια, ενισχύοντας τη ραγδαιότητα των βροχοπτώσεων και των ανέμων, ενώ οι σύγχρονες ατμοσφαιρικές συνθήκες (1987–2023) είναι σαφώς πιο υγρές σε σχέση με τις δεκαετίες 1950–1986. Αυτό συνάδει με τα συμπεράσματα της IPCC για την ενίσχυση των μεσογειακών κυκλώνων λόγω της υπερθέρμανσης του πλανήτη.

Πέρα από τους κλιματικούς παράγοντες, η μελέτη επισημαίνει ότι η αστική επέκταση, η έκθεση παράκτιων υποδομών και η ανεπαρκής προετοιμασία για ακραία φαινόμενα έχουν ενισχύσει τις συνέπειες της κακοκαιρίας.

Οι ειδικοί που συμμετέχουν στη μελέτη τονίζουν ότι:

• παρότι η κλιματική αλλαγή δεν «δημιουργεί» τα φαινόμενα, ενισχύει τις επιπτώσεις τους,

• ακόμη και μικρές αυξήσεις στην ένταση της βροχής ή του ανέμου μπορούν να προκαλέσουν σημαντικές καταστροφές,

• απαιτούνται καλύτερα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης, ανθεκτικές υποδομές και αποτελεσματικός σχεδιασμός για την προσαρμογή σε πιο ισχυρές μελλοντικές καταιγίδες.

Ο Σταύρος Ντάφης δήλωσε:

«Η ανάλυσή μας δείχνει ότι υφέσεις όπως αυτή που οδήγησε στα καταστροφικά φαινόμενα στην Ήπειρο εκδηλώνονται πλέον σε ένα θερμότερο και πιο υγρό κλίμα σε σχέση με το παρελθόν. Αν και η κλιματική αλλαγή δεν δημιούργησε τις καταιγίδες, ενίσχυσε ξεκάθαρα τις επιπτώσεις τους. Τα δεδομένα δείχνουν ότι παρόμοια καιρικά μοτίβα σήμερα είναι πιο πιθανό να φέρουν εντονότερες βροχοπτώσεις και ισχυρότερους ανέμους, αυξάνοντας τον κίνδυνο καταστροφικών πλημμυρών όπως αυτές που είδαμε στη Δυτική Ελλάδα».

Από την πλευρά του ο Κωνσταντίνος Λαγουβάρδος δήλωσε επίσης:

«Γεγονότα όπως οι πρόσφατες πλημμύρες αναδεικνύουν πόσο ευάλωτη είναι η Ελλάδα και τα Δυτικά Βαλκάνια σε ταχέως εντεινόμενες μεσογειακές καταιγίδες. Ακόμη και σχετικά μικρές αυξήσεις στη βροχόπτωση ή τον άνεμο, της τάξης του 10%, μπορούν να οδηγήσουν σε σημαντικές επιπτώσεις όταν συνδυάζονται με κορεσμένα εδάφη, απότομο ανάγλυφο και επεκτεινόμενες αστικές περιοχές. Η κατανόηση αυτών των τάσεων είναι κρίσιμη για τη βελτίωση των συστημάτων έγκαιρης προειδοποίησης και της προετοιμασίας για φυσικές καταστροφές».

Τέλος, ο κύριος επιστημονικός υπεύθυνος του Climameter, Davide Faranda δήλωσε:

«Αυτή η μεσογειακή διαταραχή δείχνει πως η ανθρωπογενής κλιματική αλλαγή ήδη ενισχύει ακραία καιρικά φαινόμενα στην περιοχή των Βαλκανίων. Για να περιοριστεί η αύξηση των καταστροφικών γεγονότων, η μείωση των εκπομπών παραμένει απαραίτητη προϋπόθεση. Ταυτόχρονα, η προσαρμογή των κοινοτήτων μας με καλύτερο αστικό σχεδιασμό, ανθεκτικές υποδομές και βελτιωμένα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης είναι ζωτικής σημασίας ώστε να μειωθούν οι επιπτώσεις από ισχυρότερες καταιγίδες και εντονότερες βροχοπτώσεις στο μέλλον».

Η έρευνα αποτελεί μέρος του ευρωπαϊκού προγράμματος ClimaMeter και στηρίζεται σε δεδομένα επανάλυσης ERA5 της υπηρεσίας Copernicus.

Πηγή: Climameter

Εικόνα 1. Αποκλίσεις της θερμοκρασίας της επιφάνειας της θάλασσας σε σχέση με την μέση τιμή της περιόδου 1991-2020 στην περιοχή της Μεσογείου από δορυφορικές μετρήσεις στις 16/11/2025. Πηγή δεδομένων: Marine/Copernicus. Επεξεργασία & Οπτικοποίηση δεδομένων: climatebook.gr.

Στις περισσότερες περιοχές της λεκάνης, οι αυξημένες θερμοκρασίες αποτελούν συνέχεια της ανοδικής τάσης που παρατηρείται ήδη από τις αρχές της χρονιάς επι σειρά μηνών. Για παράδειγμα, η ανατολική λεκάνη της Μεσογείου παρουσίασε θερμοκρασίες πάνω από τα φυσικολογικά για την εποχή επίπεδα, σε 306 απο τις 320 μέρες έως τωρα (Eικόνα 2). Μόνη εξαίρεση αποτελούν η Αδριατική θάλασσα, το Αιγαίο και το Ιόνιο πέλαγος, όπου χαμηλότερες θερμοκρασίες από τον μέσο όρο της περιόδου καταγράφηκαν κάποιους μήνες κατά τη διάρκεια του έτους. Ωστόσο, ακόμη και σε αυτές τις περιοχές, οι θερμοκρασίες φαίνεται να έχουν αρχίσει να αυξάνονται ξανά.

Εικόνα 2. Μέση ημερήσια θερμοκρασία στην επιφάνεια της θάλασσας στην περιοχή της ανατολικής Μεσογείου από δορυφορικές μετρήσεις από το 1982 μέχρι και το 2025. Πηγή δεδομένων: Marine/Copernicus. Επεξεργασία & Οπτικοποίηση δεδομένων: climatebook.gr.