Ένα πρωτότυπο βιβλίο για την κλιματική αλλαγή

Πρόσφατα είχα την τιμή να βρεθώ στην παρουσίαση του εξαιρετικού βιβλίου για την κλιματική αλλαγή «Ένας Κόσμος Χωρίς Τέλος» (εκδόσεις Κριτική) που απευθύνεται στο ευρύ κοινό, και το πετυχαίνει με έναν πρωτότυπο τρόπο.

Το «Ένας Κόσμος Χωρίς Τέλος» είναι ένα  graphic novel που συνδυάζει την τέχνη των κόμικ με τις επιστημονικές ανησυχίες γύρω από την κλιματική αλλαγή. Δημιουργημένο από τον Jean-Marc Jancovici, και εικονογραφημένο από τον Christophe Blain, το βιβλίο εστιάζει στις καταστροφικές συνέπειες της ανθρώπινης δραστηριότητας και την εξάντληση των φυσικών πόρων.

Με την εξαιρετική εικονογράφηση, το βιβλίο καταφέρνει να συνδυάσει την αμεσότητα της γραφικής τέχνης με την περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση, δημιουργώντας ένα έργο που προσελκύει το ενδιαφέρον τόσο για το περιεχόμενο όσο και για την αισθητική του αξία.

Η πλοκή του βιβλίου είναι γεμάτη από επιστημονικές αναλύσεις και ενδελεχείς παρατηρήσεις για την παγκόσμια κατάσταση, ενώ οι διάλογοι και οι εικόνες αποτυπώνουν τις προσωπικές συνέπειες της κλιματικής αλλαγής με έναν ρεαλιστικό αλλά συνάμα αλληγορικό τρόπο. Αναδεικνύει την ανάγκη για άμεση δράση, παρακινώντας τον αναγνώστη να αναλογιστεί τη δική του ευθύνη απέναντι στο περιβάλλον.

https://kritiki.gr/campaigns/enaskosmosxoristelos/

Η εξάπλωση των μεγάλων χερσαίων αιολικών πάρκων αποτελεί βασική κατεύθυνση των πολιτικών που αποσκοπούν στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο της ενεργειακής μετάβασης προς καθαρές και πιο βιώσιμες μορφές ενέργειας. Η ανάπτυξη τέτοιων υποδομών είναι ταχεία, εκτεταμένη αλλά και συχνά αμφιλεγόμενη.  Η κατασκευή βιομηχανικών αιολικών πάρκων προϋποθέτει μεγάλες τεχνικές επεμβάσεις στο έδαφος: βαριές θεμελιώσεις από οπλισμένο σκυρόδεμα, βαθιές εκσκαφές, χωματουργικές εργασίες μεγάλης κλίμακας, διάνοιξη εκτεταμένων οδικών δικτύων, κ.α.

Η μαζική εγκατάσταση ανεμογεννητριών προκαλεί έντονες αντιδράσεις. Αντιδράσεις που αντανακλούν αγωνίες για την αλλοίωση και υποβάθμιση του τοπίου, τις περιβαλλοντικές, κοινωνικές, πολιτικές και πολιτισμικές επιπτώσεις των επεμβάσεων αυτών, την εκτόπιση αγροτικών και άλλων δραστηριοτήτων, την απουσία ουσιαστικής δημόσιας διαβούλευσης, την προβληματική κατανομή των ωφελημάτων και την αλλαγή του αναπτυξιακού προσανατολισμού των περιοχών. Το ζήτημα υπερβαίνει την τεχνολογία ή την παραγωγή ενέργειας: αγγίζει τη σχέση των ανθρώπων με τον τόπο τους και θέτει ερωτήματα για το νόημα, τη χρήση, τη διαχείριση και τον σχεδιασμό του χώρου. Επηρεάζει τον τρόπο που οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται και βιώνουν τους τόπους και τα τοπία τους και βλέπουν/συναισθάνονται τον εαυτό τους σε αυτά. Οι τοπικές αυτές αντιστάσεις πηγάζουν από βαθιά ριζωμένες κοινωνικές και πολιτισμικές αξίες που συνδέονται με τον χαρακτήρα, την ταυτότητα, τη φυσική και την πολιτισμική κληρονομιά και τον κοινωνικό ιστό των κοινοτήτων.

Τίθενται, λοιπόν, ερωτήματα, όπως:

• Μπορούν τα περιβαλλοντικά οφέλη της «καθαρής» ενέργειας να δικαιολογήσουν μια τέτοια υποβάθμιση φυσικών και πολιτισμικών πόρων;
• Μπορεί να θεωρηθεί αποδεκτή η θυσία τοπίων βαθιά φορτισμένων με μνήμη, ταυτότητα, πολιτισμική, αισθητική και οικολογική αξία στο όνομα της ενεργειακής μετάβασης;
• Είναι πράγματι «κοινά» τα οφέλη της παραγόμενης ενέργειας και της ενεργειακής μετάβασης;
• Πόσο δημοκρατικό, ηθικό και δίκαιο είναι να καλούνται οι πολίτες να χρηματοδοτούν αδρά, μέσω του Ειδικού Τέλους Μείωσης Εκπομπών Αερίων του Θερμοκηπίου, τόσο αμφιλεγόμενα έργα ΑΠΕ;

Η σύγχρονη ενεργειακή πολιτική δεν μπορεί να αγνοεί τα θέματα αυτά και τις αντιφάσεις, αλλά ούτε και ποικίλα άλλα ερωτήματα που εγείρονται και αφορούν τη λειτουργία, τη διαφάνεια και τη δικαιοσύνη του ενεργειακού συστήματος.

Το άρθρο με τίτλο «Ανάπτυξη Μεγάλων Αιολικών Πάρκων και οι Επιπτώσεις τους στο Τοπίο: Ανασκόπηση της Περίπτωσης της Ελλάδας»  (https://sciendo.com/article/10.2478/jlecol-2025-0019):

• εστιάζει στη σύνθετη και πολυδιάστατη έννοια του τοπίου, αναδεικνύοντας τον ανθρωποκεντρικό, βιωματικό και συμβολικό του χαρακτήρα, πέρα από την αισθητική και αναπαραστατική του προσέγγιση,
• αναδεικνύει τη μετάβαση προς την εκβιομηχάνιση της αιολικής ενέργειας, με έμφαση στις επιπτώσεις των τεχνικών επεμβάσεων στο τοπίο της υπαίθρου,
• παρουσιάζει τις κοινωνικές αντιδράσεις στην εγκατάσταση μεγάλων αιολικών πάρκων, επισημαίνοντας την εμφάνιση του τοπιακού ακτιβισμού ως έκφραση αντίστασης, κοινωνικής αγωνίας και υπεράσπισης της τοπικής ταυτότητας και κληρονομιάς,
• προτείνει ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο αξιολόγησης των επιπτώσεων των επιταχυνόμενων επενδύσεων αιολικής ενέργειας στο τοπίο,
• εξετάζει εργαλεία και στρατηγικές για τη διαχείριση και διακυβέρνηση των τοπίων ενέργειας, σε συμφωνία με τις αρχές της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για το Τοπίο, και
• επιδιώκει να συμβάλει ουσιαστικά στον δημόσιο και επιστημονικό διάλογο γύρω από την ανάπτυξη της αιολικής ενέργειας.

Παρά τη ραγδαία αύξηση των επενδύσεων, απουσιάζει αντίστοιχη εκτεταμένη έρευνα που να εστιάζει συστηματικά στις χωρικές, κοινωνικές και πολιτισμικές πτυχές αυτού του μετασχηματισμού και στις επιπτώσεις των μεγάλων αιολικών πάρκων στο πολυδιάστατο τοπίο.

Το τοπίο είναι μια κατεξοχήν ανθρωποκεντρική έννοια· δεν υφίσταται χωρίς την ανθρώπινη παρουσία και εμπλοκή. Δεν είναι απλώς ένα ατομικό βίωμα, αλλά ένα κοινό πλαίσιο νοήματος και εμπειρίας. Περιλαμβάνει οικολογικές, κοινωνικές, οικονομικές, πολιτικές, συναισθηματικές, πολιτισμικές, βιωματικές και άλλες διαστάσεις. Συνεπώς, δεν αποτελεί απλώς εικόνα, αλλά το βαθύτερο «είναι» ενός τόπου· είναι ένας ζωντανός χώρος, φορτισμένος με ιστορία, μνήμη και ταυτότητα, ένα πεδίο αλληλεπίδρασης μεταξύ του σώματος και της γης, όπου η εμπειρία, η υλικότητα και το συναίσθημα συνυφαίνονται.

Η Ευρωπαϊκή Σύμβαση για το Τοπίο (Ν.3827/2010) αναγνωρίζει το τοπίο ως κοινό αγαθό και βασικό στοιχείο της φυσικής και πολιτισμικής κληρονομιάς της Ευρώπης, αλλά και ως πολυσήμαντο πόρο που συμβάλλει ουσιαστικά στην ατομική και κοινωνική ευημερία. Στην Ελλάδα, παρά τα θετικά βήματα που έγιναν με την εισαγωγή των Ενοτήτων Τοπίου στα Περιφερειακά Χωροταξικά Πλαίσια (2014–2016), οι σχετικές προβλέψεις παραμένουν περιορισμένες. Απαραίτητο επόμενο βήμα είναι η ενσωμάτωση στοιχείων των αξιολογήσεων του χαρακτήρα και της φέρουσας ικανότητας του τοπίου (Landscape Character & Landscape Capacity Assessments) στις Μελέτες Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων με έμφαση στις κοινωνικές και πολιτισμικές διαστάσεις των έργων.

Το άρθρο υποστηρίζει την ανάγκη για πιο ισορροπημένες λύσεις στην παραγωγή ανανεώσιμης ενέργειας, προκρίνοντας έργα μικρότερης κλίμακας που σέβονται την τοπιακή πολυμορφία και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε περιοχής. Αυτά τα έργα οφείλουν να εντάσσονται σε έναν μακροπρόθεσμο και συνεκτικό χωροταξικό σχεδιασμό, και να βασίζονται σε ουσιαστικές διαδικασίες δημόσιας διαβούλευσης. Σε αυτά η ουσιαστική συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών και η εμπλοκή κοινωνικών επιστημόνων αποτελούν κρίσιμες προϋποθέσεις για την κοινωνική αποδοχή και τη βιωσιμότητα αυτών των ενεργειακών παρεμβάσεων. Επιπλέον, καταθέτει συγκεκριμένες προτάσεις πολιτικής που περιλαμβάνουν κατευθυντήριες οδηγίες  χωροθέτησης αιολικών πάρκων, μέτρα για τη βελτίωση της ενσωμάτωσης τους στο τοπίο, καθώς και μια σειρά καινοτόμων εναλλακτικών ενεργειακών επιλογών. Η τεχνολογική πρόοδος, ιδίως στον τομέα της αποθήκευσης ενέργειας, καθιστά εφικτές – και στο μέλλον ακόμα περισσότερο – πιο ευέλικτες, αποκεντρωμένες και τοπικά ενταγμένες ενεργειακές λύσεις. Παράλληλα, η ενεργειακή μετάβαση πρέπει να πλαισιωθεί και από πολιτικές εξοικονόμησης ενέργειας, δίκαιης κατανομή των ωφελειών και ουσιαστικής υποστήριξης των τοπικών κοινωνιών. Η εκπαίδευση και η ευαισθητοποίηση σχετικά με την έννοια και τη σημασία του τοπίου συνιστά βασική προϋπόθεση για μια κοινωνικά δίκαιη, ισόρροπη και περιβαλλοντικά βιώσιμη χωρική ανάπτυξη.

Περισσότερα στο πλήρες άρθρο που δημοσιεύτηκε στο Journal of Landscape Ecology:

https://sciendo.com/article/10.2478/jlecol-2025-0019

Οι καλύβες πάνω στο νερό, οι επίπεδες βάρκες («πλατσίδες») που φτιάχνονταν από υλικά της λίμνης, οι περιγραφές της καθημερινής ζωής στις καλύβες, τα γλέντια γύρω από τη φωτιά, το φτερούγισμα των πουλιών, οι καμπάνες του χωριού, οι μυρωδιές από τους φούρνους, οι γεύσεις όπως η «ψαρόσουπα της λίμνης» και οι ιεροτελεστίες όπως το ψήσιμο της «κακαβιάς», αποτελούν ακροβασίες ανάμεσα στο πραγματικό και το φαντασιακό. Αυτές οι σκηνές και αφηγήσεις, που εμπεριέχουν μύθους και συμβολισμούς, ιστορίες και βιώματα, προκαλούν έντονα συναισθήματα νοσταλγίας, χαράς, ζεστασιάς και αίσθησης του ανήκειν. Δημιουργούν μια βαθιά αίσθηση αφθονίας, ευημερίας και ευφορίας, αποτελώντας πολύτιμες συλλογικές πολιτισμικές μνήμες των κοινοτήτων, που επιδίωκαν να ορίσουν τον εαυτό τους μέσα σε έναν κυκλικό χρόνο αντιλαμβανόμενες τους ρυθμούς των εποχών, προσπαθώντας να ζήσουν σε έναν πολυδιάστατο χώρο άρρηκτα συνδεδεμένες με το περιβάλλον της.

Η μεταμόρφωση της Λίμνης Κάρλας μετέβαλε την πολιτισμική και περιβαλλοντική δυναμική της περιοχής. Η αποξήρανσή της, που ξεκίνησε τη δεκαετία του 1960, είχε ως στόχο την οικονομική ανάπτυξη μέσω της επέκτασης της καλλιεργήσιμης γης, αλλά οδήγησε σε περιβαλλοντική και πολιτισμική υποβάθμιση. Η μείωση των υπόγειων υδάτων, η αλάτωση και οι αλλαγές στο μικροκλίμα δημιούργησαν περαιτέρω προκλήσεις, όπως πλημμύρες και μειωμένη γεωργική βιωσιμότητα. Επιπλέον, το έργο της αποξήρανσης προκάλεσε σημαντικές πολιτισμικές και κοινωνικές απώλειες, διαβρώνοντας τη συλλογική μνήμη και την τοπική γνώση που σχετίζονταν με τη λίμνη. Η υποβάθμιση του οικοσυστήματος, η απώλεια βιοποικιλότητας και η αλλαγή του τοπίου συνέβαλαν σε μια διαρκή απώλεια μνήμης και πολιτισμικής ταυτότητας για τις τοπικές κοινότητες, που ένιωσαν εκτοπισμένες και αποξενωμένες από τον φυσικό τους χώρο. Η μεταμόρφωση της περιοχής αναδεικνύει τις αρνητικές συνέπειες μιας ανάπτυξης που δεν συνυπολογίζει τις περιβαλλοντικές και πολιτισμικές ανάγκες.  Η απώλεια της Λίμνης Κάρλας αναγνωρίζεται πλέον ως μια πολυδιάστατη τραυματική εμπειρία, που περιλαμβάνει περιβαλλοντική καταστροφή, πολιτισμική αποσύνδεση και διάβρωση της τοπικής κληρονομιάς… αποτελεί απώλεια τοπίου.

Η αποκατάσταση της Λίμνης Κάρλας, που ξεκίνησε το 2000, είχε ως στόχο την ενίσχυση της γεωργικής παραγωγικότητας και τη βελτίωση του οικοσυστήματος, με δράσεις όπως η δημιουργία τεχνητών υγροτόπων και η εφαρμογή βιώσιμων γεωργικών πρακτικών. Παρά τις προσπάθειες και την ένταξη της περιοχής στο δίκτυο Natura 2000, το έργο αντιμετώπισε προκλήσεις λόγω ανεπαρκούς σχεδιασμού, έλλειψης ολοκληρωμένης διαχείρισης λεκάνης απορροής και περιορισμένης συμμετοχής των τοπικών κοινωνιών.

Η κακοκαιρία “Daniel” τον Σεπτέμβριο του 2023 ανέδειξε τις αδυναμίες της αποκατάστασης, μετέτρεψε τη λίμνη στο μεγαλύτερο φυσικό υδάτινο σώμα της Ελλάδας, με την υπερχείλιση να προκαλεί σοβαρά προβλήματα στην περιοχή. Το νερό επανέκτησε την ιστορική τους πορεία, ξεπερνώντας κατά πολύ τα όρια που είχαν τεθεί από τις προσπάθειες αποκατάστασης, διεκδικώντας τον παλιό του χώρο. Λίγες ημέρες μετά, η υπερχείλιση της λίμνης απείλησε τα γειτονικά χωριά (η πλημμύρα των χωριών ήταν θέμα μόνο 60 εκ. αύξησης της στάθμης του νερού!). Ρεπορτάζ ανέφεραν ότι οι αγρότες της πεδιάδας σκέφτονταν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους, καθώς δεν ήξεραν «πότε» και «αν» θα μπορέσουν να καλλιεργήσουν ξανά, ενώ υπήρχαν σοβαρά προβλήματα υγιεινής λόγω του στάσιμου νερού.

Είναι η ύπαρξη της λίμνης ευλογία ή κατάρα;

Η αποτυχία του έργου αποκατάστασης ανέδειξε τους περιορισμούς των μεγάλων παρεμβάσεων, όπως τα έργα αποστράγγισης, τα μεγάλα φράγματα ή η αλόγιστη βιομηχανική ανάπτυξη, τονίζοντας τη σημασία του τοπίου ως αλληλένδετου και διαρκώς εξελισσόμενου συστήματος σχέσεων και αλληλεπιδράσεων. Η αποκατάσταση του τοπίου, σε αντίθεση με την περιβαλλοντική αποκατάσταση, απαιτεί μια ολοκληρωμένη προσέγγιση που συνδυάζει οικολογικές, πολιτισμικές και κοινωνικές διαστάσεις. Στόχος δεν είναι η επιστροφή του τοπίου στην αρχική του μορφή, αλλά η ουσιαστική αναζωογόνησή του, συνδυάζοντας οικολογικές, πολιτισμικές και κοινωνικές διαστάσεις.

Από τη δεκαετία του 1990, αρχίζουν να αναπτύσσονται πρακτικές που προωθούν τη βιώσιμη χρήση φυσικών πόρων, την πολυλειτουργικότητα της γεωργίας, τη διαφοροποίηση των αγροτικών δραστηριοτήτων, την αποκατάσταση οικοσυστημάτων και τη διατήρηση του τοπίου. Στην ελληνική ύπαιθρο συνυπάρχουν παραδοσιακά, εντατικά και μεταπαραγωγικά μοντέλα, με την περίπτωση της Λίμνης Κάρλας να αναδεικνύει την ανάγκη για ευαισθητοποίηση του κοινού για την προστασία και ορθή διαχείριση της φυσικής και πολιτισμικής κληρονομιάς.

Η επιτυχία της αποκατάστασης της Λίμνης Κάρλας εξαρτάται από τη συνεργασία μεταξύ θεσμών, πολιτών, επιστημόνων και επιχειρηματιών. Στο πλαίσιο στρατηγικού σχεδίου αποκατάστασης του λιμναίου τοπίου, η δημιουργία ενός Οικομουσείου (ecomuseum) και η ίδρυση ενός Παρατηρητηρίου Τοπίου (Landscape Observatory) θα μπορούσαν να αναδειχτούν ως σημαντικά εργαλεία. Αυτές οι πρωτοβουλίες επικεντρώνονται στη σύνδεση των φυσικών και πολιτισμικών πόρων με την τοπική παραγωγή, την εκπαίδευση και τον ήπιο τουρισμό, προάγοντας τη βιωσιμότητα και την ανάπτυξη μιας ολοκληρωμένης πολιτικής τοπίου.

Εικόνα 1. Δορυφορική εικόνα από την περιοχή της λίμνης Κάρλα από τον δορυφόρο Sentinel-2 στις 10 Οκτωβρίου 2023. Πηγή δεδομένων: Sentinel-2 / Copernicus. Ανάλυση & οπτικοποίηση δεδομένων: climatebook.gr.

Δρ. Ευάγγελος Παυλής,

Επίκουρος Καθηγητής Τμήματος Αγροτικής Οικονομίας & Ανάπτυξης 

Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Ολόκληρο το άρθρο δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Landscape Research και μπορείτε να το βρείτε εδώ: https://www.tandfonline.com/eprint/DBJG9JNXFEHNATGS8PDX/full?target=10.1080/01426397.2025.2452438#abstract καθώς και εδώ: https://www.researchgate.net/publication/388175069_Landscape_loss_and_restoration_the_case_of_Lake_Karla_in_Greece

Το άρθρο γράφτηκε μετά από πρόσκληση της Ένωσης Γεωγράφων Ελλάδα (https://geographers.gr) προς τα μέλη της (12/09/2023), με αφορμή τα ακραία καιρικά φαινόμενα (κακοκαιρία «Daniel») που έπληξαν διάφορες περιοχές της Ελλάδας, προκαλώντας τεράστιες φυσικές καταστροφές και απώλεια τοπίου και στη συνέχεια δημοσιεύτηκε στο διεθνές επιστημονικό περιοδικό Landscape Research (https://www.tandfonline.com/journals/clar20) του Landscape Research Group (https://landscaperesearch.org). Ο συγγραφέας εκφράζει τις ευχαριστίες του στη φωτογράφο Βάνια Τλούπα για την παραχώρηση δύο φωτογραφιών από το αρχείο του αείμνηστου πατέρα της, Τάκη Τλούπα (1920-2003), καθώς και στην ερευνητική ομάδα του climatebook.gr για την παροχή των εναέριων φωτογραφιών.

Το καλοκαίρι του 2024 σημειώθηκαν εξαιρετικά υψηλές τιμές της μέσης ατμοσφαιρικής θερμοκρασίας αλλά και έντονη ροή θερμότητας από την ατμόσφαιρα προς τη θάλασσα, ακολουθώντας πολυετή τάση ανόδου των σχετικών τιμών. Οι συνθήκες αυτές συντέλεσαν στην αύξηση της θερμοκρασίας της θάλασσας σε ολόκληρη την περιοχή του Αιγαίου, του Ιονίου και του Κρητικού Πελάγους. Το καλοκαίρι του 2024 καταγράφηκαν οι θερμότερες συνθήκες των τελευταίων τεσσάρων δεκαετιών στις εν λόγω θάλασσες, με θερμοκρασίες άνω των 28 °C σε εκτεταμένες περιοχές, τόσο στην επιφάνεια αλλά και στα ανώτερα ωκεάνια στρώματα.

Εντοπίστηκε επίσης μια ισχυρή διαχρονική τάση αύξησης (0.59°C/δεκαετία) των θερινών θερμοκρασιών στη θάλασσα (Εικόνα 1). Η διαχρονική αύξηση του θερμικού περιεχομένου μπορεί να αποδοθεί στην επίδραση της κλιματικής αλλαγής. Παρότι το πλήθος των επεισοδίων  θαλάσσιων καυσώνων (Marine Heatwaves: ΜΗW) το 2024 δεν ήταν ασυνήθιστα υψηλό, η διάρκειά τους και η συνολική τους ένταση ήταν πρωτοφανείς. Για την εκτίμηση της σωρευτικής έντασης (Cumulative Intensity) των επεισοδίων θαλάσσιων καυσώνων χρησιμοποιείται το γινόμενο της διαφοράς θερμοκρασίας από τις φυσιολογικές τιμες επί τις ημέρες του θαλάσσιου καύσωνα (°C x ημέρες) ώστε να λαμβάνεται υπόψη τόσο η ένταση όσο και η διάρκεια των επεισοδίων. Η μέση αύξηση της έντασης των θαλάσσιων καυσώνων στην περιοχή είναι μεγαλύτερη από 16 °C × ημέρες/δεκαετία, με τις τιμές του 2024 να αποτελούν τις υψηλότερες που έχουν καταγραφεί ποτέ (>300 °C × ημέρες, μέχρι τον Αύγουστο του 2024). Εμφανίζεται δηλαδή αύξηση τόσο της έντασης τους (πολύ υψηλές τιμές θερμοκρασίας) όσο και της διάρκειας τους (περισσότερες ημέρες υψηλών θερμοκρασιών). Σημειώνεται δε, ότι το 2024 η μέση διάρκεια τους είναι διπλάσια από την αμέσως προηγούμενη μεγαλύτερη διάρκεια, που έχει καταγραφεί κατά το 2018.

Στο Βόρειο Αιγαίο καταγράφηκαν έντονοι και μεγάλης διάρκειας θαλάσσιοι καύσωνες μέχρι τον Αύγουστο του 2024, επηρεάζοντας σημαντικά το τοπικό οικοσύστημα. Η άνοδος της θερμοκρασίας καταγράφηκε και σε βάθη έως 50 μέτρα, ενώ παρατηρήθηκαν αλλαγές στους συνήθεις μηχανισμούς ψύξης του Αιγαίου, όπως η εισροή ψυχρών υδάτων από τη Μαύρη Θάλασσα και η παράκτια ανάδυση ψυχρότερων μαζών (coastal upwelling). Η μειωμένη εισροή των νερών της Μαύρης Θάλασσας το 2024 ακολουθεί τη γενικότερη υπερετήσια αρνητική τάση των τελευταίων δεκαετιών. Παρά την αυξημένη ένταση των βοριάδων, που γενικά ενισχύει την παράκτια ανάδυση το καλοκαίρι, οι καταγραφείσες υψηλότερες απ’ ότι συνήθως θερμοκρασίες των αναδυόμενων νερών συντέλεσαν στη μειωμένη ψύχρανση των επιφανειακών στρωμάτων της θάλασσας. Η συνεχής αύξηση της θερμοκρασίας οφείλεται επίσης σε έναν συνδυασμό αυξημένων θετικών θερμικών ροών από την ατμόσφαιρα προς τη θάλασσα και εισροής θερμότερων υδάτων από την ευρύτερη λεκάνη της Μεσογείου (ειδικά στο Ιόνιο Πέλαγος).

Η αύξηση των θερμοκρασιών το 2024 είχε σημαντικές φυσικές, βιολογικές και κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις. Για παράδειγμα, στον Θερμαϊκό Κόλπο (MHW hotspot) οι εξαιρετικά υψηλές θερμοκρασίες οδήγησαν στην καταστροφή της παραγωγής μυδιών στις παράκτιες υδατοκαλλιέργειες της περιοχής της Χαλάστρας, λόγω θερμικού σοκ, προκαλώντας σοβαρότατες οικονομικές απώλειες για το 2024, αλλά και πιθανές σημαντικές μειώσεις της παραγωγικής ικανότητας για το επόμενο έτος. Η συνεχής υπερθέρμανση των ωκεάνιων μαζών μπορεί επίσης να οδηγήσει και σε άλλες μακροπρόθεσμες επιπτώσεις, όπως η άνοδος της μέσης στάθμης της θάλασσας, η ενίσχυση των βαρομετρικών χαμηλών της ατμόσφαιρας και η αύξηση της σφοδρότητας των καταιγίδων, η οξίνιση των θαλάσσιων υδάτων και η μείωση της διαλυτότητας του οξυγόνου, επηρεάζοντας τη βιοποικιλότητα, τα ιχθυαποθέματα, την παραγωγικότητα των υδατοκαλλιεργειών, και γενικότερα την ποιότητα των θαλάσσιων και παράκτιων οικοσυστημάτων.

Ειδικά στο Βόρειο Αιγαίο, οι υψηλότερες θερμοκρασίες καθιστούν ενδεχομένως πιο δύσκολο τον σχηματισμό πυκνών νερών, μία σημαντική διεργασία για την ανανέωση των υδάτων της Ανατολικής Μεσογείου. Τα αποτελέσματα αυτά καθιστούν ακόμα πιο αναγκαία την ανάπτυξη συστημάτων συνεχούς παρακολούθησης των ελληνικών θαλασσών με μόνιμους σταθμούς μέτρησης, ο αριθμός των οποίων έχει μειωθεί σημαντικά την τελευταία δεκαετία.

Η μελέτη προέκυψε από τη συνεργασία ερευνητών του Τμήματος Ωκεανογραφίας και Θαλάσσιων Βιοεπιστημών (Πανεπιστήμιο Αιγαίου), του Τμήματος Πολιτικών Μηχανικών (ΑΠΘ) και του Τμήματος Πολιτικών Μηχανικών (ΔΠΘ). (https://www.mdpi.com/2077-1312/12/11/2020)

Εικόνα 1. Χάρτης της σωρευτικής έντασης (Cumulative Intensity) των θαλάσσιων καυσώνων (ΜΗW) για το 2024, κατακόρυφες κατανομές θερμοκρασίες σε διάφορες περιοχές (ARGO profiles), και ετήσια εξέλιξη της έντασης των θαλάσσιων καυσώνων και των θερινών επιφανειακών θερμοκρασιών για την περίοδο 1982-2024.

Η Μεσημβρινή Ανατρεπτική Κυκλοφορία του Ατλαντικού Ωκεανού (Atlantic Meridional Overturning Circulation, AMOC) είναι ένα σύστημα ωκεάνιων ρευμάτων που ρέουν τόσο στην επιφάνεια όσο και στο βάθος στον Βόρειο Ατλαντικό Ωκεανό. Στην επιφάνεια, αυτά τα ρεύματα, γνωστά ως Ρεύμα του Κόλπου (Gulf Stream), North Atlantic Current, North Atlantic Drift, μεταφέρουν θερμότητα και αλάτι από τους τροπικούς στον υποπολικό Βόρειο Ατλαντικό, που είναι η περιοχή νότια της Γροιλανδίας και της λεκάνης της Ισλανδίας, όπου ψύχονται, γίνονται πιο πυκνά και βυθίζονται σε περίπου 2.000-3.000 μέτρα βάθος.

Μέση ετήσια μεταβολή της θερμοκρασίας σε ένα μελλοντικό σενάριο διπλασιασμού του διοξειδίου του άνθρακα στο οποίο το AMOC έχει καταρρεύσει (Liu et al, Science 2017).

Το AMOC είναι ένα από τα μεγαλύτερα συστήματα μεταφοράς θερμότητας του πλανήτη μας που βοηθά στη ρύθμιση των επιφανειακών θερμοκρασιών της Γης, μεταφέροντας θερμότητα από τους τροπικούς προς τον βορρά. Αυτός είναι ο λόγος που, για παράδειγμα, η Βρετανία έχει πολύ θερμότερο κλίμα από τον ανατολικό Καναδά. Επιπλέον, το AMOC διαμορφώνει τις βροχοπτώσεις στις τροπικές περιοχές, ιδιαίτερα στην περιοχή του τροπικού δάσους του Αμαζονίου. Ταυτόχρονα, καθώς το επιφανειακό σκέλος του AMOC βυθίζεται, παρασύρει μαζί του υπερβολικό διοξείδιο του άνθρακα που εκπέμπουν οι ανθρωπογενείς δραστηριότητες στην ατμόσφαιρα και το οποίο έχει απορροφηθεί από το θαλασσινό νερό και το δεσμεύει σε μεγάλα βάθη. Με αυτόν τον τρόπο ο ωκεανός βοηθάει στο μετριασμό της κλιματικής αλλαγής. Μαζί με το διοξείδιο του άνθρακα, μεταφέρει επίσης οξυγόνο και θρεπτικά συστατικά σε βάθος ανανεώνοντας τον βαθύ ωκεανό με τις πολύ απαραίτητες ουσίες για τις βιολογικές διεργασίες εκεί.

Ένα από τα βασικά ερωτήματα της κλιματικής επιστήμης είναι εάν το AMOC επιβραδύνεται και αν βρισκόμαστε κοντά σε ένα «σημείο καμπής», όπου η κυκλοφορία αυτή εξασθενεί και μπορεί να παραμείνει έτσι για αρκετούς αιώνες. Ήταν γνωστό ότι κάτι ανάλογο έχει συμβεί στο απώτερο παρελθόν, όπως μας πληροφορούν διάφορα δεδομένα παλαιοκλίματος και τα οποία δείχνουν ότι το AMOC έχει υποστεί δραματικές αλλαγές, κάτω από φυσικές κλιματικές διακυμάνσεις, (όπως οι ταλαντώσεις Dansgaard–Oeschger), οι οποίες όμως ήταν πολύ αργές διαδικασίες με διάρκεια δεκάδων χιλιάδων χρόνων. Η ανθρωπογενής κλιματική αλλαγή όμως συμβαίνει πολύ πιο γρήγορα, γύρω στα 100-200 χρόνια, και δεν είναι σαφές πως θα ανταποκριθεί το AMOC.

Μια πιθανή κατάρρευση του AMOC θα οδηγούσε σε σοβαρές μεταβολές του καιρού στην Ευρώπη, εκτεταμένη παγοκάλυψη, ακραίες βροχοπτώσεις και πλημμύρες σε ορισμένα μέρη του κόσμου και ερημοποίηση σε άλλα, ακραίες αλλαγές της στάθμης της θάλασσας ειδικά στη βορειοανατολική Αμερική, αλλαγές στους μουσώνες, απειλές στη γεωργία και την αλιεία. Μπορεί επίσης να εμπλέκεται στην αύξηση της συχνότητας και της έντασης των ακραίων φαινομένων στη Βόρεια Αμερική, την Ευρώπη και τη Βόρεια Ασία.

Ωστόσο, μέχρι πρόσφατα η επιστημονική κοινότητα (η Διακυβερνητική Επιτροπή για το Κλίμα του 2021) δεν θεωρούσε ότι η ανατροπή του AMOC είναι πιθανή πριν από το 2100 (πιθανότητα <10%) αλλά τελευταίες μελέτες δείχνουν ότι κάτι τέτοιο μπορεί να συμβεί πολύ πιο σύντομα και με πολύ πιο έντονες επιπτώσεις. Ταυτόχρονα, οι πολιτικοί δεν κατανοούν ότι μια πιθανή ανατροπή του AMOC θα επιδεινώσει δραματικά την κλιματική κρίση παντού, όχι μόνο στο βόρειο ημισφαίριο.

Υπό το πρίσμα όλων αυτών, πριν από μερικές εβδομάδες, ο καθηγητής Stefan Rahmstorf (Διευθυντής του Ερευνητικού Ινστιτούτου Επιπτώσεων της Κλιματικής Αλλαγής του Πανεπιστημίου του Potsdam), ένας από τους πρώτους που μελέτησε το φαινόμενο κατάρρευσης του AMOC με μαθηματικά μοντέλα, επικοινώνησε με αρκετούς από εμάς για να μας προσκαλέσει να ενημερώσουμε τις σκανδιναβικές κυβερνήσεις σχετικά με τις τρέχουσες επιστημονικές εξελίξεις γύρω από αυτό το θέμα. Συντάξαμε και υπογράψαμε μια επιστολή που παρουσιάστηκε στους σκανδιναβούς πρωθυπουργούς από τον καθηγητή Rahmstorf κατά τη διάρκεια της Συνέλευσης του Αρκτικού Κύκλου στην Ισλανδία στις 19 Οκτωβρίου 2024.

Η επιστολή ανέλυε την ευπάθεια της περιοχής της Αρκτικής και του Βόρειου Ατλαντικού σε μια σειρά από σημεία καμπής, όχι μόνο το AMOC, αλλά κυρίως το AMOC. Έγιναν δύο συστάσεις: (α) να ξεκινήσει μια αξιολόγηση αυτού του σημαντικού κινδύνου για τις σκανδιναβικές χώρες και (β) να ληφθούν μέτρα για να ελαχιστοποιηθεί όσο το δυνατόν περισσότερο αυτός ο κίνδυνος και να δοθεί επείγουσα προτεραιότητα στην παγκόσμια προσπάθεια μείωσης των εκπομπών όσο το δυνατόν συντομότερα, προκειμένου να παραμείνουμε κοντά στον στόχο του 1,5 °C που έχει τεθεί από τη Συμφωνία του Παρισιού».

Σύμφωνα με την πιο πρόσφατη επικοινωνία που είχαμε, η επιστολή θα συζητηθεί για περαιτέρω δράση σε περιφερειακή συνάντηση υπουργών τον Νοέμβριο.

Πηγές:

[1] Liu, W., Xie, S.-P., Liu, Z. & Zhu, J. Overlooked possibility of a collapsed Atlantic Meridional Overturning Circulation in warming climate. Science Advances, 7 (2017). https://doi.org:10.1126/sciadv.1601666.

Η δασική πυρκαγιά του Έβρου τον Αύγουστο του 2023 κατέκαψε συνολικά περισσότερα από 900.000 στρέμματα, αποτελώντας τη μεγαλύτερη πυρκαγιά που έχει ποτέ καταγραφεί σε ευρωπαϊκό έδαφος από το 2000 μέχρι και σήμερα. Η πυρκαγιά προέκυψε από τη συνένωση δύο συμβάντων. Το πρώτο από αυτά εκδηλώθηκε τα ξημερώματα της 19ης Αυγούστου 2023 στην περιοχή της Νίψας, 20 km βορειοανατολικά της Αλεξανδρούπολης, ενώ το δεύτερο εκδηλώθηκε στο δάσος της Δαδιάς το μεσημέρι της 21ης Αυγούστου 2023.

Πιθανολογείται ότι και τα δύο συμβάντα προήλθαν από κεραυνικά πλήγματα κατά τη διάρκεια ξηρών καταιγίδων που επηρέασαν την ευρύτερη περιοχή του Έβρου το βράδυ της 18ης Αυγούστου 2023.

Κατά τη διάρκεια του διημέρου 21–23 Αυγούστου η φωτιά εξαπλώθηκε με εκρηκτικό ρυθμό από τα περίπου 85.000 στρέμματα (21 Αυγούστου) σε επιφάνεια μεγαλύτερη των 650.000 στρεμμάτων (23 Αυγούστου), κατακαίοντας μέσα σε μόλις δύο εικοσιτετράωρα περισσότερα από 550.000 στρέμματα, επιφάνεια που αντιστοιχεί σχεδόν στο 60% της συνολικά καμένης έκτασης. Καθοριστικό ρόλο στην εκρηκτική ανάπτυξη της πυρκαγιάς έπαιξαν οι πολύ ξηρές ατμοσφαιρικές συνθήκες που επέτρεψαν τη σημαντική επιτάχυνση του ρυθμού εξάπλωσης της φωτιάς, ακόμα και κατά τη διάρκεια των νυχτερινών ωρών. Σε αυτή την κατεύθυνση συνεισέφερε επίσης και η παρατεταμένη ξηρασία που επηρέασε την ευρύτερη περιοχή κατά τη διάρκεια των προηγούμενων μηνών, οδηγώντας την περιεχόμενη υγρασία των νεκρών και ζωντανών δασικών καυσίμων σε πολύ έως και εξαιρετικά χαμηλά επίπεδα, διευκολύνοντας έτσι την ραγδαία εξάπλωση της φωτιάς.

Εικόνα 1. Η πορεία της καμένης έκτασης στην μεγάλη φωτιά του Έβρου τον Αύγουστο του 2023. Πηγή δεδομένων: EMS/Copernicus. Επεξεργασία & Οπτικοποίηση δεδομένων: climatebook.gr

Περισσότερα για την κατάσταση του κλίματος στην Ελλάδα για το 2023 στην έκθεση που δόθηκε στη δημοσιότητα από την επιστημονική ομάδα του climatebook.gr: https://climatebook.gr/statistics/klimatiki-apotimisi-2023/

Σε προηγούμενο άρθρο είχαμε αναφερθεί στις άμεσες συνέπειες που έχει η κλιματική αλλαγή στην εμπορική ναυτιλία, καθώς η αύξηση της συχνότητας των έντονων καιρικών φαινομένων δημιουργούν πλέον σοβαρά προβλήματα στις θαλάσσιες μεταφορές. Εκτός όμως των  άμεσων συνεπειών υπάρχουν και οι έμμεσες που είναι εξίσου σοβαρές με έντονο οικονομικό αντίκτυπο στη ναυτιλιακή βιομηχανία.

Για παράδειγμα οι ακραίες θερμοκρασίες και η έλλειψη νερού που παρατηρούνται σε πολλές περιοχές, μειώνουν την αγροτική παραγωγή με συνέπεια τη μείωση της ανάγκης μεταφοράς των αγροτικών προϊόντων μέσω των θαλασσίων οδών. Η έλλειψη φορτίων οδηγεί σε υπερπληθώρα διαθέσιμων πλοίων και σε σημαντικές πιέσεις στη ναυλαγορά.

Μία άλλη παράπλευρη συνέπεια της κλιματικής αλλαγής, αφορά την θέσπιση αυστηρότερων περιβαλλοντικών κανονισμών για τα εμπορικά πλοία, με στόχο τη μείωση των εκπομπών. Εκτός από την αύξηση του επιχειρησιακού κόστους, αυξήθηκε υπέρμετρα και το reporting process για τα πληρώματα των πλοίων. Παράλληλα η θέσπιση του Carbon Intensity Indicator από την 1η Ιανουαρίου του 2023 αλλάζει εντελώς το τοπίο στην ναυλαγορά, αφού πλέον η αξία των πλοίων θα είναι σε άμεση σύνδεση με τις ποσότητες του CO2 που εκπέμπουν. Και οι νέοι κανονισμοί δεν σταματούν εδώ, αφού από την 1η Ιανουαρίου του 2024 μπαίνει σε εφαρμογή από την Ε.Ε. ο νέος κανονισμός EU ETS και πλέον για κάθε εκπεμπόμενο τόνο CO2, ο διαχειριστής του πλοίου θα πρέπει να πληρώνει περίπου $100, όταν δένει το πλοίο σε Ευρωπαϊκό λιμάνι ή φεύγει από Ευρωπαϊκό λιμάνι. Επιπλέον την 1η Ιανουαρίου του 2025 αλλάξει ριζικά και το τοπίο στην ποιότητα των ναυτιλιακών καυσίμων με θέσπιση αυστηρότερων κριτηρίων. Τα κρουαζιερόπλοια και τα πλοία μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων θα πρέπει να «μπαίνουν στην πρίζα» αν πρόκειται να παραμείνουν σε ένα λιμάνι για πάνω από δύο ώρες. Δηλαδή η ενεργειακή τροφοδοσία του πλοίου θα γίνεται από την ξηρά.

Η κλιματική αλλαγή είναι ήδη εδώ και χρειάζονται άμεσες και ρεαλιστικές λύσεις. Η ναυτιλία, αν και ευθύνεται μόνο για το 2.2% των παγκόσμιων εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, τα τελευταία 7 χρόνια έχει βιώσει τεράστιες αλλαγές, ενώ ο στόχος του ΙΜΟ για μείωση των εκπομπών τουλάχιστον κατά 40% το 2030, συγκριτικά με τα επίπεδα του 2008, μοιάζει πρακτικά ανέφικτος. Το σημαντικότερο ίσως πρόβλημα είναι η μεγάλη εξάρτηση του κόσμου μας από τους υδρογονάνθρακες. Η αμμωνία για τα λιπάσματα, ο χάλυβας, το σκυρόδεμα και τα πλαστικά αποτελούν τους πυλώνες του σύγχρονου κόσμου. Η παραγωγή τους όμως απαιτεί τεράστια ποσά ενέργειας ή άμεση χρησιμοποίηση υδρογονανθράκων, όπως στα πλαστικά. Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και η ανακύκλωση δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να υπερκαλύψει τη ζήτηση. Οπότε αναγκαστικά η ανθρωπότητα θα πρέπει να στραφεί είτε σε συστήματα κατακράτησης του CO2 είτε στην πυρηνική ενέργεια. Η άποψη αυτή, μετά την οδυνηρή εμπειρία του Chernobyl, θεωρείται σίγουρα αιρετική. Αν όμως συγκρίνουμε τους θανάτους λόγω της ατμοσφαιρικής ρύπανσης, που κατά κύριο λόγω προκαλείται από την καύση αερίων του θερμοκηπίου (περίπου 7 000 000 ετησίως σύμφωνα με δημοσιευμένη επιστημονική μελέτη του 2020 στο ιατρικό περιοδικό The Lancet) με τους θανάτους που οφείλονται σε πυρηνικά ατυχήματα – άμεσους ή έμμεσους (4 000 – 93 000) από το ατύχημα στο Chernobyl και μετά, εύκολα καταλαβαίνουμε ότι δεν υπάρχει σύγκριση.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η ναυτιλία έχει κάνει σημαντικά βήματα στη μείωση των εκπομπών θερμοκηπικών αερίων τα τελευταία χρόνια, εφαρμόζοντας νέες τεχνολογίες και συστήματα. Παρόλα αυτά όμως, ακόμα και αν ο στόχος του ΙΜΟ για μείωση των εκπομπών επιτευχθεί, πρέπει να γίνουν σημαντικά βήματα και να ληφθούν γενναίες αποφάσεις για όλους τους κλάδους λειτουργίας του σύγχρονου κόσμου. Στις 30 Νοεμβρίου αρχίζει στο Ντουμπάι η COP28, η μεγάλη ετήσια διάσκεψη για το κλίμα, υπό την αιγίδα του ΟΗΕ. Η ειρωνεία είναι ότι θα πραγματοποιηθεί σε μία πόλη όπου σπαταλούνται τεράστιες ποσότητες ενέργειας για την τροφοδοσία των πομποδων σύγχρονων υποδομών μιας πόλης χτισμένης στην έρημο, η οποία διαθέτει έως και πίστα του σκι στο χιόνι. Ο χρόνος πλέον έχει τελειώσει. Η κλιματική αλλαγή απαιτεί γενναίες αποφάσεις και αλλαγή συμπεριφοράς. Μπορούμε;

Ο Δρ. Νίκος Μαζαράκης είναι καθηγητής Ναυτικής Μετεωρολογίας, απόφοιτος του τμήματος Φυσικής του Πανεπιστημίου Αθηνών και Διδάκτορας Μετεωρολογίας του Πανεπιστημίου Πατρών. Διδάσκει Ναυτική Μετεωρολογία από το 2003, ενώ για πολλά χρόνια διετέλεσε συνεργάτης ερευνητής του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών. Από το 2017 είναι ο Managing Director του Ελληνικού Γραφείου της  StormGeo, part of Alfa Laval και ειδικεύεται στην επιχειρησιακή διαχείριση εμπορικών πλοίων. 

Η ναυτιλία είναι ένας ιδιαίτερα ευαίσθητος κλάδος σε ό,τι αφορά την κλιματική κρίση, την οποία  αδιαμφισβήτητα πλέον παραδέχεται η μεγάλη πλειονότητα των επιστημόνων που ασχολούνται με το κλίμα και την ατμόσφαιρα. Οι συνέπειες, άμεσες ή έμμεσες, δημιουργούν σε πολλές περιπτώσεις και σε διάφορα μέρη του κόσμου τεράστια διαταραχή στην ομαλή λειτουργία των θαλάσσιων μεταφορών, συγκριτικά με τρεις δεκαετίες πριν. Πώς όμως η κλιματική αλλαγή επηρεάζει τη ναυτιλιακή βιομηχανία και τις θαλάσσιες μεταφορές;

Μία ίσως από τις σημαντικότερες συνέπειες της κλιματικής αλλαγής είναι η αύξηση της συχνότητας των ακραίων καιρικών φαινομένων, όπως οι ακραίοι και ολοένα και συχνότεροι καύσωνες, η εκδήλωση βροχοπτώσεων με τεράστιες ραγδαιότητες ή η ολοένα και συχνότερη εμφάνιση τροπικών κυκλώνων στις ωκεάνιες περιοχές. Το 2020 για παράδειγμα στον Βόρειο Ατλαντικό Ωκεανό ο αριθμός των τροπικών συστημάτων που δημιουργήθηκαν έσπασε κάθε προηγούμενο ρεκόρ, φτάνοντας συνολικά τα 30, ξεπερνώντας το προηγούμενο ρεκόρ των 25, του 2005. Ήταν μάλιστα τόσο μεγάλος ο αριθμός τους, που το Αμερικανικό Κέντρο Τροπικών Κυκλώνων αποφάσισε την οριστική κατάργηση του Ελληνικού αλφαβήτου που χρησιμοποιείται στην ονοματοδοσία των τροπικών χαμηλών, καθώς ονόματα όπως «Θήτα», «Γιώτα» κτλ. που χρησιμοποιήθηκαν  τότε, δημιούργησαν τεράστια σύγχυση στους Αμερικανούς πολίτες που δεν ήταν εξοικειωμένοι με τα Ελληνικά γράμματα.  Εμφανής επίσης είναι και η αύξηση του αριθμού των Major Hurricanes, όπου οι άνεμοι στο εσωτερικό τους ξεπερνούν τους 96 κόμβους. Έτσι την περίοδο 1851 – 1996 μόνο σε 13 χρονιές από τις συνολικά 144, ο αριθμός των Major Hurricanes ξεπέρασε τους 3 ανά έτος. Από το 1997 όμως που η κλιματική αλλαγή άρχισε να απασχολεί πιο έντονα τον κόσμο μας έως και σήμερα, σε μία περίοδο 27 ετών, είχε συνολικά 11 χρονιές με πάνω από τρεις Major Hurricanes.

Οι ακραίες ξηρασίες επίσης δημιουργούν άμεσα και έμμεσα προβλήματα. Άμεσο πρόβλημα για παράδειγμα είναι η δραματική πτώση της στάθμης των πλεύσιμων από εμπορικά πλοία ποταμών, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τον Ρήνο το καλοκαίρι του 2022. Ακόμα πιο σημαντικό πρόβλημα όμως αποτελεί η ακραία ξηρασία που πλήττει τον Παναμά εδώ και πολλούς μήνες, η οποία έχει φέρει σημαντικές αρρυθμίες στην ομαλή λειτουργία του καναλιού, με δραματική πτώση των διελεύσεων. Με βάση πρόσφατο δημοσίευμα των Financial Times, ο αριθμός των ημερήσιων διελεύσεων θα μειωθεί στις 25 από τις 31 που είναι την τρέχουσα περίοδο του Νοεμβρίου, και στις 18 τον Φεβρουάριο του 2024. Πτώση δηλαδή στο μισό, αφού οι φυσιολογικές διελεύσεις για το κανάλι ήταν οι 36 ημερησίως. Επιπλέον, αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι σύμφωνα με δημοσίευμα του Bloomberg από το φετινό Νοέμβριο του 2023, τα τέλη διέλευσης δημοπρατούνται, με εταιρείες να προσφέρουν παραπάνω τέλη για να εξασφαλίσουν μία καλή σειρά στη διέλευση του καναλιού. Για παράδειγμα η Eneos Group προσέφερε 4 εκ. δολάρια επιπλέον των τελών διέλευσης για ένα μόνο πλοίο.

Από την άλλη μεριά οι ακραίες βροχοπτώσεις μπορούν να προκαλέσουν σημαντικά προβλήματα, όπως για παράδειγμα ή κατάρρευση του ορυχείου της Vale στη Βραζιλία τον Δεκέμβριο του 2019 με τραγικό απολογισμό 250 νεκρούς αλλά και την αγορά σιδηρομεταλλεύματος σε μεγάλη αναταραχή με σημαντικές συνέπειες στις θαλάσσιες μεταφορές, λόγω μείωσης των διαθέσιμων ποσοτήτων σιδηρομεταλλεύματος για τις αγορές της Κίνας. Άλλο παράδειγμα, ο Ρήνος που μετά την πτώση της στάθμης που αναφέραμε πριν, φέτος το φθινόπωρο λόγω των ακραίων βροχοπτώσεων που πλήττουν τη Γερμανία, έχει ανέβει υπερβολικά η στάθμη του. Αποτέλεσμα αυτού είναι ότι πολλά εμπορικά πλοία να μην μπορούν να διέλθουν κάτω από γέφυρες και η Ελβετία πλέον να είναι αποκομμένη από τις θαλάσσιες μεταφορές μέσω του ποταμού.

Ο Δρ. Νίκος Μαζαράκης είναι καθηγητής Ναυτικής Μετεωρολογίας, απόφοιτος του τμήματος Φυσικής του Πανεπιστημίου Αθηνών και Διδάκτορας Μετεωρολογίας του Πανεπιστημίου Πατρών. Διδάσκει Ναυτική Μετεωρολογία από το 2003, ενώ για πολλά χρόνια διετέλεσε συνεργάτης ερευνητής του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών. Από το 2017 είναι ο Managing Director του Ελληνικού Γραφείου της  StormGeo, part of Alfa Laval και ειδικεύεται στην επιχειρησιακή διαχείριση εμπορικών πλοίων. 

Η κλιματική αλλαγή έχει επηρεάσει μεταξύ άλλων και την παροχή νερού των ποταμών κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών. Σε αυτό το πλαίσιο, μια νέα μελέτη είχε σαν σκοπό τη διερεύνηση του κατά πόσον η κλιματική αλλαγή έχει επηρεάσει τη λεκάνη απορροής του Πηνειού ποταμού από το 1981 έως το 2017 (37 έτη). Πιο συγκεκριμένα, διερευνήθηκαν διαχρονικές τάσεις στην ποσότητα του νερού που ρέει σε τρεις βασικές υπολεκάνες του ποταμού. Επίσης, διερευνήθηκε το κατά πόσον έχουν αυξηθεί διαχρονικά τα μέγιστα ημερήσιας παροχής για κάθε μήνα, που συχνά συνδέονται με επεισόδια ισχυρής βροχόπτωσης. Η λεκάνη του Πηνειού επιλέχθηκε επειδή είναι μια από τις πιο παραγωγικές γεωργικές περιοχές της Ελλάδας, επομένως είναι πολύ σημαντική η εκτίμηση των επιδράσεων της κλιματικής αλλαγής και η αντιμετώπισή τους στην περιοχή αυτή, επειδή υπάρχουν μεγάλες κοινωνικο-οικονομικές επιπτώσεις όταν σημειώνονται φαινόμενα, όπως ξηρασίες και πλημμύρες, που επηρεάζονται από τις κλιματικές μεταβολές.

Για τη μελέτη των επιδράσεων της αλλαγής του κλίματος απαιτούνται ημερήσια μετρητικά δεδομένα τουλάχιστον για 30 έτη. Τις τελευταίες δεκαετίες έχουν γίνει κάποιες προσπάθειες μέτρησης παροχής σε διάφορες περιοχές του Πηνειού, αλλά χρειάζονται πιο εντατικές και συντονισμένες προσπάθειες για τη δημιουργία μιας πολυετούς βάσης συνεχόμενων μετρητικών δεδομένων που να καλύπτει ολόκληρη τη λεκάνη. Συνεπώς, για τις ανάγκες της παρούσας μελέτης και λόγω έλλειψης επαρκών διαθέσιμων μετρήσεων για μεγάλο χρονικό διάστημα, χρησιμοποιήθηκαν προσομοιωμένες παροχές από το πανευρωπαϊκό υδρολογικό μοντέλο E-HYPE του Σουηδικού Μετεωρολογικού και Υδρολογικού Ινστιτούτου (Swedish Meteorological and Hydrological Institute – SMHI)*.

Τα αποτελέσματα της μελέτης έδειξαν ότι οι ελάχιστες τιμές της μέσης ετήσιας παροχής και για τις τρεις υπολεκάνες εμφανίστηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 1990, ενώ είχαμε σταδιακή αύξηση της ποσότητας του νερού από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 έως το 2017, η οποία έφθασε περίπου στα ίδια επίπεδα με εκείνα των αρχών της δεκαετίας του 1980. Οι ελάχιστες τιμές παροχής που παρατηρήθηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 1990 οφείλονται στην παρατεταμένη ξηρασία που σημειώθηκε εκείνη την περίοδο και έπληξε την ευρύτερη Ανατολική Μεσόγειο, έχοντας σοβαρές κοινωνικο-οικονομικές επιπτώσεις.

Μια πιο λεπτομερής  ανάλυση των δεδομένων, αποκάλυψε ότι στις αρχές του φθινοπώρου και συγκεκριμένα τον Σεπτέμβριο υπήρξε μεγάλη διαχρονική αύξηση στα μέγιστα παροχής σε δύο από τις τρεις υπολεκάνες που μελετήθηκαν, η οποία μπορεί να οφείλεται στην κλιματική αλλαγή καθώς οι συγκεκριμένες δύο υπολεκάνες απαρτίζονται σε μεγάλο βαθμό από ορεινές και ημιορεινές περιοχές με μειωμένες ανθρωπογενείς πιέσεις (αλλαγές στις χρήσεις γης, καλλιέργειες, τεχνικά έργα κτλ.). Το συγκεκριμένο εύρημα έρχεται να επιβεβαιώσει τα αποτελέσματα πολυετών ερευνών της επιστημονικής κοινότητας σε διάφορες περιοχές του κόσμου, τα οποία κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου ότι τα ισχυρά υδρομετεωρολογικά φαινόμενα ολοένα αυξάνονται εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής.

Χαμηλή η στάθμη του Πηνειού στη Λάρισα το 1894

Τα αποτελέσματα της παρούσας μελέτης έδειξαν επίσης ότι δεν βρέθηκαν στατιστικά σημαντικές διαχρονικές τάσεις για τους υπόλοιπους μήνες του έτους. Οι αυξητικές τάσεις τον Σεπτέμβριο έχουν ακόμα μεγαλύτερη σημασία αν αναλογιστούμε το γεγονός ότι ο συγκεκριμένος μήνας είναι αρκετά ξηρός με αποτέλεσμα ο Πηνειός να έχει μειωμένη ροή. Η απότομη αύξηση στη ροή του ποταμού τον Σεπτέμβριο μπορεί να οφείλεται σε διάφορα έντονα μετεωρολογικά φαινόμενα, όπως για παράδειγμα οι θερμικές καταιγίδες, τα ψυχρά μέτωπα, τα βαρομετρικά χαμηλά και οι Μεσογειακοί Κυκλώνες (“Medicanes”). Είναι χαρακτηριστικό το παράδειγμα του “Medicane” ΙΑΝΟΣ τον Σεπτέμβριο του 2020 (δεν περιέχεται στα δεδομένα μελέτης της εργασίας) που προκάλεσε εκτεταμένες αιφνίδιες πλημμύρες στην Καρδίτσα, στο Μουζάκι και σε άλλες περιοχές της λεκάνης του Πηνειού. Φαίνεται λοιπόν, ότι ειδικά ο Σεπτέμβριος είναι ένας μήνας που χρειάζεται προσοχή, καθώς η αύξηση στα μέγιστα παροχής ενδέχεται να είναι ολοένα πιο εμφανής τα επόμενα χρόνια, με ενδεχόμενη αύξηση των αιφνίδιων πλημμυρών.

Συμπερασματικά, τα αποτελέσματα της μελέτης μεταφράζονται στο ότι είναι επιτακτική ανάγκη να γίνουν προσπάθειες για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας και του μετριασμού των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής, με απώτερο στόχο ένα βιώσιμο μέλλον. Η κατάσταση αυτή απαιτεί έναν ολοκληρωμένο σχεδιασμό που να περιλαμβάνει συνεργασία της επιστημονικής κοινότητας με τους διάφορους φορείς, όπως επίσης συντήρηση των υπαρχόντων και εγκατάσταση νέων προηγμένων μετρητικών και προγνωστικών συστημάτων με σκοπό τη συστηματική παρακολούθηση των υδάτων της περιοχής, αλλά και την έγκαιρη προειδοποίηση για ακραία υδρομετεωρολογικά φαινόμενα. Στο πλαίσιο αυτό, το Ινστιτούτο Θαλάσσιων Βιολογικών Πόρων και Εσωτερικών Υδάτων (ΙΘΑΒΙΠΕΥ) του Ελληνικού Κέντρου Θαλασσίων Ερευνών έχει εγκαταστήσει τα τελευταία χρόνια ένα δίκτυο αυτόματων υδρολογικών σταθμών στον Πηνειό (https://hydro-stations.hcmr.gr/), διεξάγει έρευνα πεδίου και εφαρμόζει σε ερευνητικό πλαίσιο εξειδικευμένα υδρομετεωρολογικά μοντέλα πρόγνωσης. Τέλος προς την κατεύθυνση αυτή, αξίζει να αναφερθεί η δυνατότητας συνεργασίας και με ξένους φορείς για την απόκτηση τεχνογνωσίας και χρήσιμων δεδομένων, όπως αυτά που χρησιμοποιήθηκαν στην παρούσα μελέτη από το υδρολογικό μοντέλο E-HYPE, δεδομένα για τα οποία αξίζουν ιδιαίτερες ευχαριστίες προς το Σουηδικό Μετεωρολογικό και Υδρολογικό Ινστιτούτο (SMHI) για τη συνεισφορά του.

Η δημοσιευμένη μελέτη είναι ελεύθερα διαθέσιμη από εδώ: https://www.mdpi.com/2073-4441/15/6/1022

Varlas G, Papadaki C, Stefanidis K, Mentzafou A, Pechlivanidis I, Papadopoulos A, Dimitriou E. Increasing Trends in Discharge Maxima of a Mediterranean River during Early Autumn. Water. 2023; 15(6):1022. https://doi.org/10.3390/w15061022

*Η ανάλυση των δεδομένων με σκοπό την αναζήτηση γραμμικών και μη γραμμικών διαχρονικών τάσεων στην παροχή βασίστηκε σε μια πολύπλευρη προσέγγιση με τη χρήση διαφόρων μεθοδολογιών και στατιστικών τεχνικών: Mann-Kendall, Quantile-Kendall και Generalized Additive Models (GAM). Η προτεινόμενη μεθοδολογική προσέγγιση που χρησιμοποιήθηκε στη συγκεκριμένη μελέτη μπορεί να εφαρμοστεί και σε άλλες περιοχές για τη διερεύνηση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής σε μικρή αλλά και σε μεγάλη κλίμακα.

Η νέα επιστημονική εργασία που δημοσιεύτηκε στο Nature Communications, με τίτλο «Accelerated western European heatwave trends linked to more-persistent double jets over Eurasia» (https://www.nature.com/articles/s41467-022-31432-y), αναδεικνύει τη Δυτική Ευρώπη ως hot spot για καύσωνες κατά τα τελευταία 42 χρόνια. Συγκεκριμένα, οι καύσωνες στην Ευρώπη αυξάνονται σε συχνότητα και ένταση με ρυθμό 3-4 φορές πιο γρήγορο σε σχέση με άλλες περιοχές των μέσων γεωγραφικών πλατών του πλανήτη.

Οι συγγραφείς του άρθρου μελέτησαν αλλαγές στην ατμοσφαιρική κυκλοφορία ως πιθανό αίτιο των αυξημένων καυσώνων στην Ευρώπη. Συγκεκριμένα, ανέλυσαν δεδομένα για τον  αεροχείμαρρο (jet stream), μια ζώνη ισχυρών ανέμων στην ανώτερη τροπόσφαιρα. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα, ο αεροχείμαρρος κατά τους μήνες Ιούλο και Αύγουστο των τελευταίων 42 ετών, διαχωρίζεται πιο συχνά σε δύο ρεύματα αέρα, που πνέουν σε δύο ζώνες στα βόρεια και στα νότια της Ευρώπης (double jets). Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα, η περιοχή κυρίως της Δυτικής και Βόρειας Ευρώπης να παραμένει για μεγαλύτερα διαστήματα σε μία κατάσταση μειωμένων ανέμων, οι οποίοι ευνοούν την ανάπτυξη ακραία υψηλών θερμοκρασιών. Η περιοχή αυτή βρίσκεται κανονικά υπό την επίδραση ενός πιο ισχυρού αεροχειμάρρου που πνέει από τον Βόρειο Ατλαντικό προς την ηπειρωτική Ευρώπη, ευννοώντας την πιο γρήγορη εναλλαγή καιρικών συστημάτων και κρατώντας την περιοχή πιο δροσερή. Με την επικράτηση των double jets η κατάσταση αυτή αλλάζει και γι’αυτό έχουμε περισσότερους καύσωνες.

Ο ζωνικός άνεμος σε διάφορα επίπεδα της ατμόσφαιρας κατά τα double jets (αριστερά), η συχνότητα και η διάρκεια των double jets κατά την περίοδο 1979-2020 (κέντρο), και η ένταση των ημερών καύσωνα κατά την επικράτηση των double jets (δεξιά). (Εικόνα προσαρμοσμένη από: https://www.nature.com/articles/s41467-022-31432-y#Fig2)

Βασισμένοι σε αυτά τα αποτελέσματα, οι ερευνητές βρήκαν πως η αύξηση των παρατεταμένων επεισοδίων double jets μπορεί να εξηγήσει έως και 30% της επιπλέον (αφού αφαιρεθεί η μέση αύξητική τάση των μέσων γεωγραφικών πλατών) αυξητικής τάσης των ακραίων θερμοκρασιών στην Ευρώπη και έως 100% αυτής στη δυτική Ευρώπη. Ο ακραίος καύσωνας που λαμβάνει χώρα κατά τον Ιούλιο του 2022 στη Δυτική Ευρώπη χαρακτηρίζεται από double jets στην ανώτερη τροπόσφαιρα, που πιθανότατα συμβάλουν στην έκταση και την ένταση του καύσωνα.

Η αιτία πίσω από την αύξηση στη συχνότητα και διάρκεια των double jets πιθανότατα σχετίζεται με την ανθρωπογενή υπερθέρμανση του πλανήτη, καθώς αυτή έχει σαν αποτέλεσμα την πιο γρήγορη θέρμανση των περιοχών που βρίσκονται γύρω από τον Αρκτικό Κύκλο. Σε εκείνες τις περιοχές η γη θερμαίνεται με πολύ γρήγορο ρυθμό, αλλά ο ωκεανός με χαμηλότερο (λόγω της μεγάλης θερμοχωρητικότητάς του αλλά και επειδή η επιπλέον ενέργεια χρησιμοποιείται για το λιώσιμο των πάγων). Σαν αποτέλεσμα ευνοείται ο σχηματισμός και η αυξημένη διάρκεια του πολικού αεροχειμάρρου στα υψηλά γεωγραφικά πλάτη που είναι το αποτέλεσμα των μεγάλων θερμοκρασιακών διαφορών που παρατηρούνται εκεί.

Εικόνα άρθρου: Τάσεις στη συχνότητα και την ένταση των ημερών καύσωνα στα μέσα γεωγραφικά πλάτη του βορείου ημισφαιρίου. Οι κατανομές των τάσεων στα πάνελ (b) και (d) αναδεικνύουν την Ευρώπη σα hot spot καυσώνων σε σχέση με τις υπόλοιπες περιοχές των μέσων γεωγραφικών πλατών. (πηγή: https://www.nature.com/articles/s41467-022-31432-y#Fig1)