Η Κρήτη δέχτηκε μεγάλες ποσότητες βροχής από την τελευταία κακοκαιρία, όπου σε μεγάλα υψόμετρα μεταφράστηκαν σε αρκετά εκατοστά φρέσκου χιονιού.

Εικόνα 1. Δορυφορική εικόνα πάνω από τον Ψηλορείτη της Κρήτης στα Χανιά στις 7 Μαρτίου 2025. Πηγή δεδομένων: Sentinel-2. Επεξεργασία & οπτικοποίηση: Climatebook.gr

Ο Metop-SGA1, ο πρώτος δορυφόρος σε πολική τροχιά του προγράμματος EUMETSAT Polar System – Second Generation (EPS-SG) θα μεταφέρει και την αποστολή Copernicus Sentinel-5 της Ευρωπαϊκής Ένωσης και πρόκειται να εκτοξευθεί με τον πύραυλο Ariane 6 από το Κουρού στη Γαλλική Γουιάνα.

Επιπλέον, ο δορυφόρος Meteosat Third Generation – Imager 2 (MTG-I2), ο τρίτος γεωστατικός δορυφόρος στο πρόγραμμα MTG και ο δορυφόρος Metop-SGB1 έχουν προγραμματιστεί να εκτοξευθούν με πύραυλο Ariane 6 εντός του 2026, βάσει υφιστάμενων συμβάσεων με την Arianespace.

Μιλώντας από το Ευρωπαϊκό Συνέδριο για το Διάστημα του 2025 στις Βρυξέλλες, ο Phil Evans, Γενικός Διευθυντής EUMETSAT, δήλωσε: «Αυτή η συμφωνία βασίζεται στη μακροχρόνια συνεργασία μας με την Arianespace και υπογραμμίζει τον ζωτικό ρόλο της ευρωπαϊκής διαστημικής βιομηχανίας στην επιτυχή υλοποίηση των προγραμμάτων μας.

Οι Metop-SGA1, Metop-SGB1 και MTG-I2, που αναπτύχθηκαν σε συνεργασία με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Διαστήματος και τη βιομηχανία, θα παρέχουν ποιοτικά καιρικά και περιβαλλοντικά δεδομένα για την προστασία της ζωής και τη βελτίωση των μέσων διαβίωσης. Με την τεχνογνωσία και τις εξαιρετικές εγκαταστάσεις της Arianespace, ανυπομονούμε να τεθούν σε λειτουργία αυτοί οι δορυφόροι και να παρέχουν σύντομα αυτά τα κρίσιμα δεδομένα για τα κράτη μέλη της EUMETSAT και όχι μόνο».

Ο Metop-SGA1 θα είναι ο πρώτος δορυφόρος που εκτοξεύεται στο πλαίσιο του προγράμματος EPS-SG, ενός από τα πιο προηγμένα μετεωρολογικά συστήματα σε χαμηλή τροχιά που αναπτύχθηκε ποτέ. Το EPS-SG αποτελείται από τρία ζεύγη δορυφόρων Metop-SG – ο Metop-SGA1 και ο Metop-SGB1 είναι το πρώτο ζευγάρι, με τον κάθε ένα να φιλοξενεί μια σουίτα συμπληρωματικών οργάνων. Ο Metop-SGA1 μεταφέρει επίσης τα όργανα της αποστολής Copernicus Sentinel-5/Ultraviolet, Visible, Near-Infrared και Short Wave Infrared Sounder της Ευρωπαϊκής Ένωσης, παρέχοντας κρίσιμα δεδομένα για την παρακολούθηση των συγκεντρώσεων αερίων και της ποιότητας του αέρα.

Ο MTG-I2 θα ολοκληρώσει τον γεωστατικό δορυφορικό σχηματισμό τρίτης γενιάς Meteosat, που περιλαμβάνει τρεις δορυφόρους με προηγμένες δυνατότητες παρακολούθησης ακραίων καιρικών συνθηκών. Το πρόγραμμα MTG περιλαμβάνει μεταξύ άλλων,  δύο όργανα απεικόνισης (Imagers) και ένα όργανο καταγραφής κατακόρυφων προφίλ (Sounder), παρέχοντας δεδομένα για την Ευρώπη με συχνότητα έως 2,5 λεπτά της ώρας.

Τα δύο προγράμματα (MTG και Metop-SG) θα παρέχουν κρίσιμα δεδομένα ανεκτίμητης αξίας για την αριθμητική πρόγνωση του καιρού, την βραχυπρόθεσμη πρόγνωση, την παρακολούθηση του κλίματος και την ατμοσφαιρική ρύπανση.

Η Arianespace είναι αναπόσπαστο κομμάτι της επιτυχίας των αποστολών Meteosat και Metop της EUMETSAT, μέσω μιας συνεργασίας που ξεκίνησε με την εκτόξευση του δορυφόρου Meteosat-2 με πύραυλο Ariane 1 το 1984. Ο David Cavaillolès, Διευθύνων Σύμβουλος της Arianespace, δήλωσε: «Είναι τιμή να εκτοξεύουμε αυτούς τους τρεις πρωτοποριακούς μετεωρολογικούς δορυφόρους επόμενης γενιάς EUMETSAT και να υποστηρίζουμε την συλλογή κρίσιμων καιρικών και κλιματικών δεδομένων. Ο Ariane 6 είναι ένα από τα πιο προηγμένα συστήματα εκτόξευσης που έχουν αναπτυχθεί ποτέ και αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο των διαστημικών φιλοδοξιών της Ευρώπης, διασφαλίζοντας την αυτόνομη πρόσβασή της Ευρώπης  στο διάστημα τα επόμενα χρόνια και προάγοντας την ηγετική της θέση στη διαστημική τεχνολογία».

ΠΗΓΗ ΑΡΘΡΟΥ: Eumetsat – Preparing for liftoff

Ο καιρός – και ιδιαίτερα τα ακραία καιρικά φαινόμενα – επηρεάζει τις περισσότερες ανθρώπινες δραστηριότητες. Η δυνατότητα παρακολούθησης ολόκληρης της Γης επιτρέπει στους μετεωρολόγους να παρακολουθούν αδιάλειπτα την εξέλιξη των καιρικών συστημάτων. Οι τυφώνες του Ατλαντικού εμφανίζονται στις εικόνες των δορυφόρων Meteosat πολύ πριν αλληλεπιδράσουν με τη ξηρά ενώ τα δορυφορικά δεδομένα βοηθούν στην πρόβλεψη των τροχιών τους.

Πριν από τους μετεωρολογικούς δορυφόρους, οι μετεωρολόγοι βασίζονταν σε παρατηρήσεις από μετεωρολογικούς σταθμούς εδάφους αλλά και πλωτούς, σε παρατηρήσεις  πλοίων καθώς και σε πληροφορίες σχετικά με την ατμόσφαιρα που παρείχαν οι ραδιοβολίσεις και τα αεροσκάφη. Οι δορυφόροι παρείχαν μια τεράστια νέα σειρά πληροφοριών που, σε συνδυασμό με νέα μοντέλα υπολογιστών, βοήθησαν να γίνουν οι προβλέψεις πιο αξιόπιστες για μεγαλύτερες περιόδους.

Ο πρώτος Meteosat αποτέλεσε ορόσημο στην ευρωπαϊκή συνεργασία στο διάστημα. Μεμονωμένες χώρες είχαν ανοίξει το δρόμο με την παρακολούθηση της ιονόσφαιρας από το διάστημα και τις Ευρωπαϊκές διαστημικές διασκέψεις της δεκαετίας του 1960. Σε αυτές συμφώνησαν ότι θα έπρεπε να υπάρχει ένας ευρωπαϊκός μετεωρολογικός δορυφόρος κάτι που τελικά υλοποιήθηκε με τον πρώτο Meteosat.

Η πρώτη εικόνα του Meteosat-1

Το πρόγραμμα Meteosat ξεκίνησε ως γαλλικό έργο, με τη συμμετοχή τόσο της CNES (Centre National d’Études Spatiales) όσο και της γαλλικής μετεωρολογικής υπηρεσίας (Météo France). Ταυτόχρονα, ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Διαστημικής Έρευνας (ESRO, πρόδρομος του ESA) εξέταζε τις δυνατότητες εκτόξευσης και χρήσης δορυφόρων πολικής και γεωστατικής τροχιάς. Η ESRO αποφάσισε να προχωρήσει με ένα γεωστατικό δορυφόρο, ο οποίος θα ήταν προφανώς μια επανάληψη της Γαλλικής προσπάθειας.

Κατά τη διάρκεια μιας μακράς περιόδου μελέτης και διαπραγματεύσεων, τέθηκαν τα θεμέλια ώστε το πρόγραμμα των Meteosat να εξελιχθεί από γαλλικό σε ευρωπαϊκό. Αποφασίστηκε να ιδρυθεί ένα γραφείο της ESA στην Τουλούζη, από όπου θα μπορούσε να αναπτυχθεί και να καθοδηγηθεί το πρόγραμμα των Meteosat.

Ο Meteosat-1 εκτοξεύτηκε στις 13:35 GMT της 23^ης Νοεμβρίου 1977 από το Cape Canaveral στη Φλόριντα. Έφτασε σε επιχειρησιακή τροχιά στις 7 Δεκεμβρίου 1977 και η πρώτη του εικόνα στάλθηκε στη Γη στις 9 Δεκεμβρίου. Ήταν ο πρώτος δορυφόρος σε γεωστατική τροχιά που διέθετε κανάλι υδρατμών για να παρακολουθεί την κίνηση της υγρασίας στον αέρα.

Ο νέος δορυφόρος απαιτούσε μεγάλες βελτιώσεις στην υπολογιστική ισχύ της ESA – τόσο σε ότι αφορούσε την τηλεμετρία όσο και στην επεξεργασία των δεδομένων των εικόνων. Από τη θέση του πάνω από τον μεσημβρινό του Γκρίνουιτς, ο Meteosat-1 μπορούσε να καταγράφει το οπτικό του πεδίο κάθε 30 λεπτά, με τα δεδομένα να παρέχονται σε σχεδόν πραγματικό χρόνο στους χρήστες.

Από την πρώτη εικόνα του πρώτου Meteosat-1 έχουν περάσει 40 χρόνια. Οι εικόνες και τα δεδομένα που προέρχονται από αυτόν και τους διαδόχους του έχουν συμβάλει σημαντικά στη βελτίωση της πρόγνωσης του καιρού αλλά και γενικότερα στη μετεωρολογία και κλιματολογία.

Ο δορυφόρος Meteosat

Αν και η παρακολούθηση της κλιματικής αλλαγής δεν περιλαμβάνονταν στους στόχους των πρώτων μετεωρολογικών δορυφόρων, οι εικόνες των αλλαγών στην κάλυψη της γης ή στον πολικό πάγο και τα δεδομένα για τη θερμοκρασία της επιφάνειας της θάλασσας θεωρούνται σημαντικά εργαλεία στην κλιματική έρευνα και μοντελοποίηση.

Μεταξύ της εκτόξευσης του Meteosat-1 και της επίσημης ίδρυσης της EUMETSAT (European Organisation for the Exploitation of Meteorological Satellites), μεσολάβησε περίπου μία δεκαετία.  Σήμερα, με σαφείς επιχειρησιακές ευθύνες και χρηματοδότηση, η EUMETSAT έχει γίνει παγκόσμιος παίκτης στη δορυφορική μετεωρολογία. Με 30 κράτη μέλη, η EUMETSAT συνεχίζει να αναπτύσσει νέα δορυφορικά προγράμματα σε συνεργασία με την ESA.

Το πρόγραμμα Meteosat έχει πάντα έναν δορυφόρο σε επιχειρησιακή λειτουργίας σε γεωγραφικό μήκος 0^ο. Οι δορυφόροι πρώτης γενιάς (Meteosat First Generation – MFG) και δεύτερης γενιάς (Meteosat Second Generation – MSG) είχανε ένα κοινό χαρακτηριστικό. Είχανε σχήμα τυμπάνου. Όμως οι MSG ήταν περίπου δυόμισι φορές μεγαλύτεροι και προσφέρανε αυξημένη χωρική ανάλυση, 12 φασματικά κανάλια σε αντίθεση με τα τρία των MFG και ταχύτερη σάρωση.

Ο πρώτος των δορυφόρων Meteosat Third Generation (ο MTG-I1) έχει ήδη πάρει θέση στη γεωστατική τροχιά. Mε νέες δυνατότητες (όπως για παράδειγμα η ανίχνευση ηλεκτρικών εκκενώσεων, η αυξημένη χωρική και χρονική ανάλυση και τα περισσότερα φασματικά κανάλια) εγγυάται για την Ευρώπη, τη συνεχή παρακολούθηση της ατμόσφαιρας από το διάστημα έως και τη δεκαετία του 2030.

Πηγή άρθρου και εικόνων: European Space Agency

Το ραδιόμετρο μικροκυμάτων 19 καναλιών του δορυφόρου, μπορεί να διεισδύει στην ατμόσφαιρα και να παρέχει λεπτομερή προφίλ θερμοκρασίας και υγρασίας σε όλες τις καιρικές συνθήκες. Παρά το όνομά του, ο Arctic Weather Satellite μετρά τη θερμοκρασία και την υγρασία σε διάφορα υψόμετρα σε όλο τον κόσμο. Ωστόσο, τα δεδομένα υγρασίας είναι ιδιαίτερα πολύτιμα για την πρόγνωση του καιρού στην Αρκτική, καθώς οι ποσότητες των υδρατμών μπορεί να αλλάξουν γρήγορα σε αυτήν την περιοχή.

Ένα περίπου μήνα μετά την εκτόξευσή του, ο AWS έδωσε τις πρώτες του εικόνες, οι οποίες καταγράφουν την καταιγίδα Boris (διαβάστε περισσότερα εδώ και εδώ), η οποία έχει προκαλέσει σημαντικές καταστροφές και απώλειες ζωών σε όλη την Κεντρική Ευρώπη. Παρ’ ότι ο AWS εξακολουθεί να υποβάλλεται σε αυστηρές δοκιμές των συστημάτων του, στις 14 Σεπτεμβρίου 2024 οι μηχανικοί του προσάρμοσαν το πρόγραμμα δοκιμών τους για να αξιολογήσουν πόσο καλά ο δορυφόρος θα μπορούσε να καταγράψει το αποτύπωμα της καταιγίδας Boris.

Στο animation της Εικόνας 1 παρουσιάζονται οι ποσότητες υγρασίας σε διάφορα επίπεδα. Οι μετρήσεις εμφανίζονται με όρους «θερμοκρασίας φωτεινότητας», με τις χαμηλότερες τιμές (που απεικονίζονται με μπλε χρώμα) να υποδεικνύουν υψηλότερα επίπεδα υγρασίας. Οι καταγραφές γίνονται κάθε 1 km ύψους μέσα στην ατμόσφαιρα, και εκτείνονται από το 1 km έως τα 7 km πάνω από την επιφάνεια της Γης. Οι καταρρακτώδεις βροχοπτώσεις από την καταιγίδα Boris είναι ιδιαίτερα εμφανείς ως σκούρες μπλε περιοχές χαμηλά στην ατμόσφαιρα πάνω από την Ουγγαρία, τη Σλοβακία και την Πολωνία.

Εικόνα 1. Οι πρώτες εικόνες του AWS καταγράφουν την καταιγίδα Boris

Το animation της Εικόνας 2, χρησιμοποιεί δεδομένα καταγραφών της 5 Σεπτεμβρίου 2024 και παρέχει μια ευρύτερη άποψη των ποσοτήτων υγρασίας, (και πάλι ως θερμοκρασίες φωτεινότητας) και καταγράφει μια άλλη καταιγίδα πάνω από την Αρκτική, μεταξύ Γροιλανδίας και Σβάλμπαρντ. Παρουσιάζεται η υγρασία σε υψόμετρο 1 km, αλλά συνδυάζει δεδομένα από πολλά περάσματα του AWS πάνω από την περιοχή εκείνη την ημέρα.

Εικόνα 3. Καταιγίδα πάνω από την Ακτή Ελεφαντοστού

Για το animation της Εικόνας 3  χρησιμοποιούνται δεδομένα της 27^ης Αυγούστου 2024, όταν το ραδιόμετρο του Arctic Weather Satellite είχε ενεργοποιηθεί για πρώτη φορά. Απαθανατίστηκε με εντυπωσιακό τρόπο μια καταιγίδα πάνω από την Ακτή Ελεφαντοστού στη Δυτική Αφρική. Τα δεδομένα που προέρχονται από σαρώσεις σε διαφορετικά υψόμετρα συνδυάστηκαν με μια εικόνα της ίδιας καταιγίδας από τον πρώτο Ευρωπαϊκό γεωστατικό δορυφόρο τρίτης Meteosat Third Generation – Imager 1 (MTG-I1).

Εικόνα 2. Καταιγίδα στην Αρκτική καταγράφεται από τον AWS

Ο διευθυντής του προγράμματος Arctic Weather Satellite της ESA, Ville Kangas, δήλωσε: «Αν και βρισκόμαστε ακόμη στη διαδικασία επιχειρησιακής ενεργοποίησης του δορυφόρου, τα αρχικά αποτελέσματα έχουν ήδη ξεπεράσει τις προσδοκίες μας.».

«Το όργανο δεν έχει ακόμη σταθεροποιηθεί και οι παράμετροι βαθμονόμησης συνεχίζουν να ρυθμίζονται – ωστόσο αυτές οι εικόνες δείχνουν ξεκάθαρα τη μοναδική ικανότητα του AWS να καταγράφει τη δραστηριότητα μιας καταιγίδας σε διαφορετικά ύψη, μέσα από σύννεφα και βροχή, κάτι που δεν είναι εφικτό με άλλα δορυφορικά όργανα που καταγράφουν στο οπτικό ή υπέρυθρο μέρος τους ηλεκτρομαγνητικού φάσματος».

Πηγές άρθρου και εικόνων: Safe trip AWS! & Arctic Weather Satellite’s first images capture Storm Boris

Το σύστημα EPS-Sterna της EUMETSAT (EUMETSAT Polar System – Sterna (EPS-Sterna)) είναι μια νέα ομάδα μικροδορυφόρων, ο καθένας εκ των οποίων θα φέρει έναν υπερσύγχρονο όργανο παρατήρησης στο μικροκυματικό φάσμα. Η αρχική ομάδα θα αποτελείται από έξι δορυφόρους σε πολικές ηλιοσύγχρονες τροχιές. Σε μόλις πέντε ώρες το μέγιστο, οι δορυφόροι θα σκανάρουν το 90% του πλανήτη.

Τα όργανα των δορυφόρων αυτών θα μετρούν την ενέργεια που αντανακλάται από την επιφάνεια της Γης στο μικροκυματικό φάσμα συχνοτήτων. Επειδή ακριβώς οι μετρήσεις θα γίνονται πέρα από το ορατό φάσμα, έχουν τη δυνατότητα να παρέχουν πληροφορίες σχετικά με τη θερμοκρασία και την υγρασία, ακόμα και όταν έχει συννεφιά, βρέχει ή χιονίζει.

Το EPS-Sterna θα βελτιώσει σημαντικά την ακρίβεια των αριθμητικών μοντέλων πρόγνωσης παρέχοντας δεδομένα σε παγκόσμιο επίπεδο με άνευ προηγουμένου ρυθμό κάλυψης. Το σύστημα θα συμπληρώσει τις παρατηρήσεις των πολικών δορυφόρων της EUMETSAT – Δεύτερης Γενιάς (EPS-SG), τους Αμερικανικούς πολικούς δορυφόρους (JPSS) και τους Κινέζικους δορυφόρους (FY-3).

Η EUMETSAT αναμένει ότι τα κράτη μέλη θα συζητήσουν την έγκριση του προγράμματος EPS-Sterna στα μέσα του 2025.

ΠΗΓΗ Άρθρου και εικόνων: EUMETSAT (https://www.eumetsat.int/eps-sterna  και https://www.eumetsat.int/media/51305).

Πηγή: ESA.

Η μέση θερμοκρασία του Ιουνίου 2023 στην Ευρώπη κυμάνθηκε κατά 0,73°C πάνω από τα επίπεδα της περιόδου 1991-2020, ενώ παγκοσμίως κατά 0,53°C πάνω από τα επίπεδα της περιόδου 1991-2020. Οι μεγαλύτερες θετικές αποκλίσεις θερμοκρασίας καταγράφηκαν σε περιοχές της Βόρειας και Δυτικής Ευρώπης, όπου χώρες όπως η Αγγλία, η Ιρλανδία, το Βέλγιο και η Ολλανδία κατέγραψαν τον πιο θερμό Ιούνιο στα χρονικά. Αρνητικές αποκλίσεις σημειώθηκαν στη Βορειοδυτική Ρωσία, στα Βαλκάνια και στην Τουρκία (βλ. εικόνα 2).

Ψύχρα και έντονες βροχοπτώσεις σε Βαλκάνια

Αντίθετα με τη Βόρεια και Δυτική Ευρώπη, στα νότια Βαλκάνια, στην Ελλάδα, στην Τουρκία και στη Δυτική Ρωσία η θερμοκρασία ήταν κάτω από το μέσο όρο, όπως συνέβη τον Απρίλιο και τον Μάιο. Κοντά στο μέσο όρο η θερμοκρασία σε Ισπανία και Ιταλία.

Δροσερός και βροχερός ο Ιούνιος 2023 στην Ελλάδα

Στην Ελλάδα η θερμοκρασία τον Ιούνιο του 2023 κυμάνθηκε κατά 0.5-1°C κάτω από τον μέσο όρο της περιόδου 1991-2020, καταγράφοντας έναν πολύ δροσερό και βροχερό Ιούνιο (βλ. εικόνα 2 & 3). Αυξημένες βροχοπτώσεις παρατηρήθηκαν σε όλη την Ελλάδα και κυρίως στη Βόρεια και Ηπειρωτική Ελλάδα, με τις συχνές καταιγίδες.

Αναλυτικά οι αποκλίσεις θερμοκρασίας σε Ευρώπη και Παγκοσμίως από τη νέα σελίδα του Climatebook, όπου αναμένονται και άλλες προσθήκες: https://climatebook.gr/statistics/apokliseis-thermokrasias

Εικόνα 1. Αποκλίσεις της θερμοκρασίας του αέρα για τον Ιούνιο 2023 παγκοσμίως σε σχέση με το μέσο όρο της περιόδου 1991-2020. Πηγή δεδομένων: C3S/Copernicus

Εικόνα 2. Αποκλίσεις της θερμοκρασίας του αέρα από το μέσο όρο της περιόδου 1991-2020 τον Ιούνιο 2023 στην Ευρώπη.

Εικόνα 3. Απόκλιση βροχόπτωσης από το μέσο όρο της περιόδου 1991-2020 τον Ιούνιο 2023 στην Ευρώπη.

Πηγή δεδομένων: Copernicus