Διανύοντας την 10η επέτειο της Συμφωνίας του Παρισιού, η COP30 που πραγματοποιήθηκε στη Belém της Βραζιλίας (10–21 Νοεμβρίου 2025), χαρακτηρίστηκε από πολλούς ως η COP της εφαρμογής (Implementation COP). Η Μαρίνα Σίλβα, Υπουργός Περιβάλλοντος της Βραζιλίας, σχολιάζει: «Αυτή η COP αποκάλυψε πόσο ανεπαρκείς είναι οι πράξεις μας» [1]. Ωστόσο, σημειώνει: «αυτά τα 30 χρόνια καταφέραμε να κρατήσουμε συνδεδεμένα όνειρα και πράξεις, κάτι που, αν δεν υπήρχε η Συμφωνία του Παρισιού, θέτοντας τον στόχο για τους 1,5 βαθμούς, θα μας πήγαινε στους 4 βαθμούς Κελσίου» (Εικ. 1). Παράλληλα με το συμφωνηθέν κείμενο, η προεδρία παρουσίασε το Belém Action Package [2], ένα σύνολο εθελοντικών πρωτοβουλιών. Σε αυτό περιλαμβάνονται ένα μη δεσμευτικό σχέδιο περιορισμού των ορυκτών καυσίμων, ο στόχος για τριπλασιασμό της χρηματοδότησης για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή καθώς και η δημιουργία μηχανισμού για τη δίκαιη μετάβαση (Just Transition) [3].
Εικόνα 1. Προβλεπόμενη άνοδος της παγκόσμιας μέσης θερμοκρασίας έως το 2100, συγκρίνοντας τις εκτιμήσεις του 2015 (IPCC AR5, πριν τη Συμφωνία του Παρισιού) με τις επικαιροποιημένες προβλέψεις του 2025, βασισμένες στην ανάλυση του Rhodium Group, δέκα χρόνια μετά τη Συμφωνία του Παρισιού.
Απουσία Δεσμεύσεων για τα Δάση
Ένας από τους λόγους που η Belém επιλέχθηκε για να φιλοξενήσει το φετινό συνέδριο ήταν γιατί η κυβέρνηση της Βραζιλίας ήθελε τα συμμετέχοντα μέλη να βιώσουν από κοντά τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στην περιοχή. Πράγματι, πολλοί σημειώνουν ότι η θερμοκρασία στο συνέδριο ήταν αποπνικτικά υψηλή. Αξίζει να σημειωθεί ότι σύμφωνα με την IPCC, ο Αμαζόνιος βρίσκεται σε αυξανόμενο κίνδυνο ξηρασίας (Εικ. 2), με σοβαρές επιπτώσεις στον υδρολογικό κύκλο, στη βιοποικιλότητα και στην ικανότητά του να απορροφά άνθρακα. Τι σημαίνει αυτό για το παγκόσμιο κλίμα; Η αποδυνάμωση του ρόλου του Αμαζονίου ως ρυθμιστή του κλίματος ενδέχεται να ενισχύσει την παγκόσμια υπερθέρμανση. Παρόλα αυτά, οι διαπραγματεύσεις απέτυχαν να θεσπίσουν κάποιο δεσμευτικό στόχο για την αποψίλωση των δασών [4]. Η Βραζιλία, όμως, δεν θα εγκαταλείψει αυτή την πρωτοβουλία και αναμένεται να ανακοινωθεί εθελοντικό σχέδιο δράσης στην COP31, που θα διεξαχθεί στην Τουρκία.
Εικόνα 2. Ποσοστιαία μεταβολή του συνολικού υετού σε περίπτωση παγκόσμιας υπερθέρμανσης κατά 2°C (σε σχέση με τα προβιομηχανικά επίπεδα) σύμφωνα με το σενάριο SSP3-7.0 του CMIP6. Πηγή: IPCC WGI Interactive Atlas / Regional information.
Ορυκτά
Η προεδρία φέτος έθεσε πολύ υψηλά τον πήχη της κλιματικής φιλοδοξίας και επιχείρησε να συμπεριλάβει στην απόφαση έναν λεπτομερή χάρτη απεξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα, με την υποστήριξη 80 κρατών, οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών και της επιστημονικής κοινότητας. Δυστυχώς, τελικά αυτό δεν συμφωνήθηκε από τα κράτη μέλη, με πετρελαιοεξαγωγικές χώρες να μπλοκάρουν την απόφαση. Το τελικό αποτέλεσμα ήταν να μην υπάρχει καμία αναφορά στα ορυκτά καύσιμα στο συμφωνηθέν κείμενο. Ωστόσο, μετά το κλείσιμο της COP30, η Κολομβία και η Ολλανδία ανακοίνωσαν τη συνδιοργάνωση της Πρώτης Διεθνούς Διάσκεψης για τη Δίκαιη Μετάβαση μακριά από τα Ορυκτά Καύσιμα, η οποία θα πραγματοποιηθεί στις 28–29 Απριλίου 2026 στη Σάντα Μάρτα της Κολομβίας, με στόχο τη διαμόρφωση ενός ανεξάρτητου πλαισίου διεθνούς συνεργασίας [5].
Προσαρμογή, Απώλειες και Ζημίες και Χρηματοδότηση
Μία ενδιαφέρουσα στροφή στην κλιματική ατζέντα είναι η έμφαση στην προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή (Climate Adaptation). Όταν διαμορφώθηκε πρώτα η Συμφωνία-Πλαίσιο των Ηνωμένων Εθνών για την Κλιματική Αλλαγή (United Nations Framework Convention on Climate Change ή UNFCCC), έπειτα από πολυετείς εκκλήσεις της επιστημονικής κοινότητας, η έμφαση ήταν σχεδόν αποκλειστικά στην αντιμετώπιση του προβλήματος. Σήμερα δεν μιλάμε μόνο για αντιμετώπιση (Climate Mitigation), δηλαδή για μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, αλλά και για προσαρμογή, καθώς και για Απώλειες & Ζημίες (Loss & Damage). Οι απώλειες αναφέρονται σε οικονομικές και μη ζημίες που υφίστανται τα κράτη όταν η προσαρμογή δεν είναι πλέον επιλογή. Αυτά είναι και τα τρία βασικά μέρη των οικονομικών ροών που συζητήθηκαν, οι οποίες αγγίζουν τα 300 δισ. δολάρια ΗΠΑ ετησίως για τις αναπτυσσόμενες χώρες έως το 2035, αποτέλεσμα της COP29. Από αυτό το ποσό, μόνο ένα μικρό μέρος θα κατευθυνόταν αρχικά σε προγράμματα προσαρμογής, όμως στη συνέχεια τριπλασιάστηκε στα 120 δισ., χωρίς παρ’ όλα αυτά να θεωρείται επαρκές σε σχέση με τις πραγματικές ανάγκες [6].
Θετικές πρωτοβουλίες: Δείκτες για τη δημόσια υγεία και διάλογος για το εμπόριο
Εν όψει της κοινής έκθεσης του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας και της Κυβέρνησης της Βραζιλίας, σχετικά με τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στη δημόσια υγεία, ανακοινώθηκε και το Σχέδιο Δράσης της Μπελέμ για την Υγεία (Belém Health Action Plan), το οποίο προέκυψε ως μέρος των εθελοντικών συμφώνων. Πράγματι, τα ευρήματα της έκθεσης είναι σοκαριστικά, με πάνω από 540.000 θανάτους ετησίως λόγω ακραίας ζέστης και 1 στα 12 νοσοκομεία να διατρέχουν ρίσκο διακοπής λειτουργίας λόγω ακραίων καιρικών φαινομένων. Ως εκ τούτου, η έκθεση καλεί τα κράτη να συμπεριλάβουν τη δημόσια υγεία στα εθνικά σχέδια για το κλίμα (Nationally Determined Contributions), που προβλέπονται από τη Συμφωνία του Παρισιού, και να επενδύσουν στην εκπαίδευση του υγειονομικού προσωπικού καθώς και σε ανθεκτικές υποδομές [7].
Επιπρόσθετα, για πρώτη φορά, το διεθνές εμπόριο αποτελεί μέρος των διαπραγματεύσεων, μία θετική εξέλιξη, καθώς αποτελεί συνδετικό κρίκο μεταξύ των εθνικών οικονομιών. Η εξέλιξη αυτή επηρεάστηκε σημαντικά από την απόφαση της Ευρωπαϊκής Ένωσης να επιβάλει φόρο άνθρακα στα εισαγόμενα προϊόντα. Αν και η ατζέντα αυτή μόλις άνοιξε, θα έχει ενδιαφέρον το πώς θα εισέλθουν στη συζήτηση και σχετικοί τομείς, ιδιαίτερα δύσκολοι στην απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα (οι λεγόμενοι hard-to-abate sectors), όπως η ναυτιλία και οι αερομεταφορές [8].
Επίλογος: τι διακυβεύεται
Αξιοσημείωτη ήταν επίσης η απουσία των Ηνωμένων Πολιτειών από τις διαπραγματεύσεις, με τον πρόεδρο Trump να υποστηρίζει ότι το πρόβλημα δεν υπάρχει, παρά το γεγονός ότι τα δεδομένα είναι αμείλικτα και οι επιπτώσεις είναι πλέον εμφανείς σε παγκόσμια κλίμακα. Η στροφή αυτή αντικατοπτρίζεται και σε άλλα μέρη, όπως η ΕΕ, που συνήθιζε να ηγείται, αλλά πλέον δείχνει σημάδια οπισθοχώρησης [9]. Είναι σημαντικό να σημειωθεί εδώ ότι οι αποφάσεις στις COP λαμβάνονται με τον κανόνα της ομοφωνίας. Ως εκ τούτου, οι αποφάσεις κινούνται με βάση τον ελάχιστο κοινό παρονομαστή, πράγμα που εγείρει σημαντικές ανησυχίες την ώρα που οι συγκεντρώσεις αερίων του θερμοκηπίου στην ατμόσφαιρα σπάνε ρεκόρ 800.000 ετών [10]. Ωστόσο, η δυναμική των εθελοντικών πρωτοβουλιών και συμμαχιών, δείχνει ότι η κλιματική δράση συνεχίζει να προχωρά και πέρα από τις επίσημες αποφάσεις, διαμορφώνοντας νέες εστίες πολιτικής βούλησης και συνεργασίας σε παγκόσμιο επίπεδο [11].
