Η κλιματική αλλαγή πλέον μετατρέπεται σε ζήτημα δικαιοσύνης και ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Μια πρόσφατη δικαστική απόφαση στην Ολλανδία δείχνει ότι οι πολίτες μπορούν να στραφούν κατά του κράτους όταν αυτό αποτυγχάνει να τους προστατεύσει από τις συνέπειες της κλιματικής κρίσης. Και το ερώτημα που προκύπτει είναι αναπόφευκτο: θα μπορούσε να συμβεί κάτι αντίστοιχο και στην Ελλάδα;

Η υπόθεση Bonaire: Κλιματική αδράνεια ως παραβίαση δικαιωμάτων

Στις 28 Ιανουαρίου 2026, δικαστήριο της Χάγης έκρινε ότι το ολλανδικό κράτος παραβίασε ανθρώπινα δικαιώματα κατοίκων της Bonaire, μιας μικρής νησιωτικής περιοχής στην Καραϊβική που αποτελεί δήμο της Ολλανδίας. Οι προσφεύγοντες υποστήριξαν ότι η κυβέρνηση δεν λαμβάνει τα απαραίτητα μέτρα για να προστατεύσει τον πληθυσμό από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, δηλαδή την άνοδο της στάθμης της θάλασσας, τους ακραίους καύσωνες, την απειλή για το φυσικό περιβάλλον και την υγεία.

Το δικαστήριο συμφώνησε και έκρινε ότι η αποτυχία αυτή συνιστά παραβίαση του Άρθρου 8 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, που προστατεύει την ιδιωτική και οικογενειακή ζωή, καθώς και παραβίαση της αρχής της μη διάκρισης, αφού οι κάτοικοι της Bonaire απολάμβαναν μικρότερη προστασία σε σχέση με τους πολίτες στην ευρωπαϊκή Ολλανδία.

Η απόφαση αυτή θεωρείται ιστορική, επειδή θέτει ένα νέο προηγούμενο: η κλιματική πολιτική δεν είναι προαιρετική· αποτελεί νομική υποχρέωση του κράτους όταν διακυβεύονται δικαιώματα ζωής, υγείας και ασφάλειας.

Το ευρωπαϊκό κύμα «κλιματικών δικών»

Τα τελευταία χρόνια, παρατηρείται διεθνώς μια έκρηξη προσφυγών πολιτών και οργανώσεων κατά κρατών, γνωστή ως climate litigation.

Το πιο σημαντικό ευρωπαϊκό προηγούμενο ήρθε το 2024, όταν το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου δικαίωσε την υπόθεση KlimaSeniorinnen κατά Ελβετίας. Μια ομάδα ηλικιωμένων γυναικών υποστήριξε ότι η αδράνεια της κυβέρνησης απέναντι στην κλιματική κρίση απειλεί την υγεία και τη ζωή τους, ιδιαίτερα μέσω των καυσώνων.

Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έκρινε ότι η Ελβετία παραβίασε το Άρθρο 8 (ιδιωτική ζωή και υγεία) επειδή δεν έλαβε επαρκή μέτρα για την κλιματική κρίση. Αυτό ήταν το πρώτο μεγάλο «κλιματικό» δεδικασμένο ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην Ευρώπη.

Στην Ελλάδα δεν υπάρχει ακόμη νομική προσφυγή

Στην Ελλάδα δεν έχουμε ακόμη μια υπόθεση «τύπου Bonaire» που να φτάνει σε τόσο καθαρή κλιματική καταδίκη του κράτους. Όμως, οι συνθήκες ωριμάζουν.

Η χώρα μας τα τελευταία χρόνια έχει βιώσει:

• καταστροφικές πυρκαγιές

• πρωτοφανείς πλημμύρες στη Θεσσαλία (Daniel)

• συνεχείς καύσωνες με άμεσες επιπτώσεις στη δημόσια υγεία και εκατοντάδες νεκρούς

• απώλειες κατοικιών, υποδομών και αγροτικής παραγωγής

Η επιστημονική κοινότητα έχει συνδέσει τη συχνότητα και την ένταση αυτών των φαινομένων με την κλιματική αλλαγή. Το ερώτημα δεν είναι αν αποτελούν κλιματικό κίνδυνο, αλλά αν το κράτος ανταποκρίνεται επαρκώς στην υποχρέωση προστασίας.

Θα μπορούσαν Έλληνες πολίτες να προσφύγουν στα δικαστήρια;

Οι Έλληνες πολίτες θα μπορούσαν να επικαλεστούν την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου:

• Άρθρο 2 (δικαίωμα στη ζωή)

• Άρθρο 8 (υγεία, κατοικία, ιδιωτική ζωή)

• Άρθρο 14 (μη διάκριση, άνιση προστασία ευάλωτων περιοχών)

Παράλληλα, στο ελληνικό δίκαιο υπάρχει το Άρθρο 24 του Συντάγματος, που προβλέπει την υποχρέωση του κράτους να προστατεύει το περιβάλλον και να λαμβάνει προληπτικά μέτρα.

Μια προσφυγή θα μπορούσε να υποστηρίξει ότι η αποτυχία πρόληψης ή προσαρμογής, για παράδειγμα η έλλειψη αντιπλημμυρικής προστασίας ή σχεδίων αντιμετώπισης καυσώνων, δεν είναι απλώς τεχνική ανεπάρκεια, αλλά παραβίαση θεμελιωδών δικαιωμάτων.

Μήπως ήρθε η ώρα για ελληνική κλιματική δικαιοσύνη;

Οι κλιματικές δίκες δεν είναι «ακτιβισμός στα δικαστήρια». Είναι ένας αναδυόμενος μηχανισμός δημοκρατικής λογοδοσίας, όταν οι κυβερνήσεις αποτυγχάνουν να προστατεύσουν τους πολίτες τους από έναν κίνδυνο που ήδη εξελίσσεται.