Σε πολλές ευρωπαϊκές πόλεις-λιμάνια, η ατμοσφαιρική ρύπανση από τα πλοία της γραμμής (ferries) ξεπερνά ολόκληρο το αποτύπωμα των επιβατικών αυτοκινήτων της πόλης. Αυτό είναι το βασικό συμπέρασμα νέας ανάλυσης της ευρωπαϊκής οργάνωσης Transport & Environment (T&E), η οποία βάζει στο μικροσκόπιο έναν κλάδο «κρίσιμο» για τη νησιωτικότητα και τις μεταφορές, αλλά συχνά εκτός δημόσιας συζήτησης για την υγεία και το κλίμα.

Τι δείχνουν τα δεδομένα: CO₂ σαν 6,6 εκατ. αυτοκίνητα

Σύμφωνα με την T&E, 1.043 ευρωπαϊκά ferries που αναλύθηκαν για το 2023 στην Ευρώπη εξέπεμψαν 13,4 εκατ. τόνους CO₂, ποσότητα που αντιστοιχεί στις ετήσιες εκπομπές 6,6 εκατομμυρίων αυτοκινήτων.

Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι το σκέλος της τοπικής ρύπανσης: σε πόλεις όπως Βαρκελώνη, Δουβλίνο και Νάπολη, τα ferries ευθύνονται για περισσότερα οξείδια του θείου (SOx) από όλα τα αυτοκίνητα της πόλης μαζί. Η Βαρκελώνη, μάλιστα, καταγράφεται ως το λιμάνι με τις υψηλότερες εκπομπές CO₂ από ferries στην Ευρώπη, ενώ παρά τους κανόνες χαμηλού θείου στη Μεσόγειο,τα ferries εκεί εκπέμπουν 1,8 φορές περισσότερα SOx από τα αυτοκίνητα της πόλης.

Σε επίπεδο δραστηριότητας/δρομολογίων, η T&E αναφέρει ως υψηλότερα ρυπογόνα (σε εκπομπές) το δρομολόγιο Travemünde–Helsinki, μπροστά από το Dover–Calais.

Επίπτωση στην υγεία των πόλεων

Το πρόβλημα δεν είναι μόνο πόσο εκπέμπουν τα πλοία, αλλά πού εκπέμπουν. Τα ferries κινούνται επαναλαμβανόμενα σε σταθερές γραμμές και, κρίσιμα, περνούν μεγάλο μέρος του χρόνου τους πολύ κοντά σε κατοικημένες περιοχές λιμένων. Η σχετική έκθεση της T&E περιγράφει ότι ένας γερασμένος στόλος σχεδόν 2.000 πλοίων περνά πάνω από 60% του χρόνου του εντός 5 ναυτικών μιλίων από πυκνοκατοικημένες ζώνες, τροφοδοτώντας τη «παράκτια» ατμοσφαιρική ρύπανση.

Τα SOx στην ατμόσφαιρα οδηγούν στη δημιουργία λεπτών σωματιδίων που συνδέονται με σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία, ιδίως όταν η έκθεση είναι χρόνια και συμβαίνει δίπλα σε κατοικίες, σχολεία και χώρους εργασίας γύρω από λιμάνια.

Ρυθμίσεις θείου στη Μεσόγειο: σημαντική πρόοδος, αλλά όχι αρκετή

Ένα μεγάλο βήμα έγινε όταν η Μεσόγειος έγινε επίσημα Περιοχή Ελέγχου Εκπομπών για SOx (Med SOx ECA) και τέθηκε σε ισχύ όριο 0,10% σε θείο στο ναυτιλιακό καύσιμο από 1 Μαΐου 2025.

Κι όμως, η εικόνα της Βαρκελώνης δείχνει κάτι σημαντικό: οι κανόνες χαμηλού θείου μειώνουν τη ρύπανση, αλλά δεν μηδενίζουν το πρόβλημα—ιδίως όταν υπάρχει μεγάλος όγκος δρομολογίων, παλιά πλοία και ανεπαρκής ηλεκτροδότηση στο λιμάνι.

Ηλεκτρικά ferries: η «εύκολη» (και συχνά οικονομική) αποανθρακοποίηση στη ναυτιλία μικρών αποστάσεων

Εδώ βρίσκεται το πιο πρακτικό συμπέρασμα της μελέτης: σε αντίθεση με τη βαθιά θαλάσσια ναυτιλία, τα ferries είναι υποψήφια για ηλεκτροκίνηση λόγω μικρότερων αποστάσεων και προβλέψιμων δρομολογίων.

Η έκθεση “Full Charge ahead” της T&E εκτιμά ότι έως το 2035:

• 52% των υφιστάμενων ferries θα μπορούσαν να βασιστούν σε μπαταρία (battery-electric propulsion).

• Για περίπου 20% των πλοίων/δρομολογίων, η μετάβαση θα μπορούσε να είναι ήδη φθηνότερη από τα ορυκτά καύσιμα από το 2025.

• Το βασικό εμπόδιο δεν είναι τεχνικό αλλά υποδομών: η φόρτιση στα λιμάνια. Ωστόσο, για το 57% των λιμένων που εξετάστηκαν, αρκούν φορτιστές κάτω από 5 MW.

Παράλληλα, η T&E σημειώνει ότι η ηλεκτροδότηση και υβριδοποίηση μπορούν να μειώσουν τις εκπομπές CO₂ των ferries έως και 42% (ιδίως ως άμεσο, μεταβατικό «κύμα» τεχνολογίας πριν το πλήρες battery-electric όπου γίνεται).

Τι σημαίνει αυτό για την Ελλάδα: Πειραιάς, νησιωτικότητα και πραγματικός «αέρας πόλης»

Για την Ελλάδα, το θέμα είναι διπλά κρίσιμο: τα ferries είναι υποδομή ζωής για τη νησιωτικότητα, αλλά ταυτόχρονα τα μεγάλα λιμάνια «ακουμπάνε» πάνω στον αστικό ιστό. Η ίδια έκθεση της T&E αναφέρει ενδεικτικά ότι τα συμβατικά ferries μπορούν να προκαλούν 15 έως και πάνω από 100 φορές περισσότερη ατμοσφαιρική ρύπανση (κοντά σε μεγάλες παράκτιες πόλεις όπως Dublin, Belfast, Πειραιάς, Las Palmas) σε σύγκριση με τα επιβατικά αυτοκίνητα αυτών των πόλεων.

Η Μεσόγειος έχει:

• πιο μεγάλα και παλαιότερα πλοία σε αρκετές γραμμές,

• έντονη εποχικότητα (αιχμές καλοκαιριού),

• λιμάνια με υψηλή εγγύτητα σε κατοικημένες περιοχές.

Τρεις ρεαλιστικές κινήσεις πολιτικής που ξεκλειδώνουν την αλλαγή

Η τεχνολογία δεν αρκεί χωρίς κανόνες και δημόσιες επιλογές. Η T&E προτείνει (σε ευρωπαϊκό επίπεδο) παρεμβάσεις όπως:

1. Να αλλάξουν οι ευρωπαϊκοί κανόνες (ETS και FuelEU Maritime) ώστε να καλύπτουν περισσότερα πλοία, δηλαδή να μπαίνουν περισσότερα πλοία στο “πληρώνω για τις εκπομπές” και στα κίνητρα για καθαρότερα καύσιμα

2. Ενίσχυση της εφαρμογής ηλεκτροδότησης παραμονής (shore power), ώστε να υπάρχει επαρκής φόρτιση σε μεγάλα λιμάνια ferries.

3. Δημόσιες συμβάσεις/άγονες γραμμές με κριτήρια μηδενικών εκπομπών (π.χ. μέσω πράσινων προμηθειών και όρων διαγωνισμών), ώστε η δημόσια χρηματοδότηση να οδηγεί σε πραγματική καθαρή ανανέωση στόλου.

Για την Ελλάδα ειδικά, αυτό μεταφράζεται σε κάτι πολύ συγκεκριμένο: υποδομές φόρτισης και ηλεκτροδότησης στα λιμάνια, «πράσινοι» όροι στις συμβάσεις δημόσιας υπηρεσίας όπου εφαρμόζονται, και ένα σχέδιο ανανέωσης στόλου που να μην εγκλωβίζει τη χώρα σε νέα μακροχρόνια εξάρτηση από ορυκτά καύσιμα.

Πηγή: Transport & Environment
Εικόνα εξωφύλλου: Sun Princess Cruiseship by Jason Thien via Flickr